ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Тоқтады, тұрақтады. * – Енді болары болған,– деді кейбір ара төрешілер,– Амантай мойнына алып қойса, танғанмен оны тандырмайды. Олай болса тәуекел деп осы сөзге табан бекітіңдер. С.Мұқ.

Қолдау боларлық, дем беріп, қорғайтын; сенім артар. * Бет-ауызы да, өзі де, сөзі де жып-жылмағай; қолға ілінерлік, табан тірерлік, түк кедергісі жоқ, жылтыр мұздың үстінде тұрған кісідей болды. Ж.Айм. ~ Атын сауырлап, омыраулап одан әрі ойысып кетуге оқталған қарт табан тірерлік тиянақ жоқта қолынан ештеңе келмейтінін түсініп, тістеніп алды. Б.Ыб. * Әйтеуір екеуі тіршіліктен табан тірер тұрлау іздеп тауып үлгермеген үлпілдек шақта құмар-қызық дәурен сүріп, тіпті атааналарын құдалық жолдан дәметлі еткені бар. О.Сәрс. * … күш көрсетсең, губернаторға дейін барып өш алмай қоймас еді. Қазір дәл басып табан тірер тиянағы болмаған соң ғана мыстары құрып отырған жоқ па. С.Жүн.

Қазақтың дәстүрлі қалыңдық өлшемі, табанның қалыңдығындай д.м.~ Етігіміз де сықыр-сықыр етеді. Ұлтандары табан елі, Берлинге дейін аяңдасаң да шыдайтындай көрінеді. Осы етікпен Берлинге жетерміз деген ой кейде шын-ақ келіп қалады. Ғ.Мүс. ~ Үстіне таза кисе, «сәндендің» деп, Демалса, «бой күйез боп пәлдендің» деп, Жасынан «салды балақ, салақ қатын» Атанып күнелтеді «әлдекім» боп. Бір сәрі сонда күйеу болса теңі, Не кәрі, не өмірдің ол бір кемі Боп шықса, мойнына масыл дағы, Сорының болғаны да табан елі. С.Мұқ. ~ Өзгелер сатыр-күтір жүкті алып-салып жүргенде мен жүгі ауған жаман түйедей жолда жатамын… Мәмбетпен екеуміз бір пәтерде тұрамыз. Табан елі қазы түсетін биелер базарда он үш, он үш жарым сом. І.Жанс. ~ Ал былай қарағанда әп-әдемі, құдды сурет сияқты. Қазысы да табан елі, жаяның сыртындағы қыртыс тайдың қазысындай. Қартадағы майдың қалыңдығы сондай, тіпті бармағың батпайды. Өткенде сондай бір ет бұйырды. Сұлбасына сүйсінгенімізбен, дәмсіз болған соң қарбытып қаужаңдай алмадық. Б.Байәд.

Бір-біріне беріспеді, арпалысты. ~ Үй ішінің тіршілігінде табан тіресе ұстасқан әйел, еркектен әлдеқайда күшті екен. Өйтпегенде ше?.. «Қапқа түскен қатындікі» дегендей, үйге кірген игіліктің иесі түгелімен әйелдікі емес пе? С.Мұқ. ~ Екі есе байыған, екі есе күшейген адам теңбе-теңдік қалыпты бұзбай отыра алар ма? Бүгінгі досыңды ертеңгі жауым деп санау керек. Заманыңның, құлқы солай. Сонымен болыс-билер Ұлпанның байлығын біріне бірі қимай табан тіресіп отыра берді. Ғ.Мүс. ~ Бір адым ілгері, бір адым кейін басып, табан тірескенімізге міне бір ай болды. Ғ.Мүс.

Адал еңбегінің, жатпай-тұрмай көрген бейнетінің өтемі. * Туған ауыл, ел-жұртын емешегі үзіліп сағынғандықтан емес (қайбір екі туып, бір қалғаны бар), жыл бойғы табан ет, маңдай тердің құнын шығарып, ұшы-қиыры таусылмас шаруасының шалғайын қайыру үшін етектегі елге – Үлкен Жерге асығатын. О.Бөк. ~ Мен оларға: «Мен де Моңғол елінің азаматымын. Табан ет, маңдай теріммен тірнектеп жиған азғана малымды осы елден шығарып алып кеткелі жүрген жоқпын. Өзім бағыпқағамын. Ш.Рах.

Жүре-жүре, (бір жерге бара-бара) шаршады, әбден мезі болды. * «Азаматшалар» жүре-жүре табандарын тоздырды. Б.Майл. * Жан бағу, бала-шаға, отбасын асырау қамымен төрт жыл табан тоздырып, нан іздеп қаңғырғанын ешкім көзге ілген де жоқ. Ж.Баб. * Ең өкініштісі сол – жекелеген жинақтарыңның табан тоздырумен, жүйке жұқартумен ауық- ауық жарық көргені болмаса, көзің тірісінде оқырманыңа қаншама рет мазмұнын түзіп, сарыла күткен бірде- бір қомақты жинағың жарық көрмеді. Е.Әлімқ.

Малдың аты мал, оны асыра бағалаудың жөні жоқ д.м. ~ Бұл сонда «О не дегенің, әзілім ғой. Жаныңның қысылғанын пайдаланып, жанды жеріңе жармасар қорқауың мен емес. Ғұмырымызды ортақ қызықтап жүргенде сырты түк, іші боқ қыл құйрығыңды алмаймын. Керегі жоқ» дегісі келгенмен, олай дей алмаған. К.Сег. ~ Мекендесе жүректің түбін ынсап, Керегі сол пендеге шын ұғынсақ. «Сырты түк те іші боқ» дегенменен, Түлігіңнің ішінде жылы-жұмсақ. Қ.Осп. ~ Егер дәл осылай тағы бір жеке кәрін тіксе сырты түк, іші боқ хайуан қалмас. О.Бөк. ~ -Әй, жетесіз, бері қара,-деді. Құла айғырдың, оның үйірінің мен үшін орны бөлек, қымбат болғанымен шындығына келгенде сырты түк, іші боқ малдың бірі. Оны қасқыр жеп кетсе де істейтін амалың қайсы. О.Көш. ~ Сондықтан осы бастан ашып айтайын, мен өзге құн жоқтаушылардай, ысқырса желдікі, аударса — жаудікі, іші тезек, сырты түк қыл құйрығыңа бітпеймін. Маймақ түйе, маубас қой, сасық тұмсық сиырының керегі жоқ. Ж.Ахм.

Қонақ алдына табақпен ас әкелді. ~ Қонақтарға шай, қымыз беріп, табақ тартысып, жерошақ маңында болып, жүгіріп жүріп қызмет еткен Асан ара-тұра ірге тыңдаушылардың да сөзіне қатынасып қойды. С.Мұқ. ~ Бұрын отырған ауыл адамдары жанына келіп қонған ауылды жабыла қарсы алып, «қоныс жайлы болсын» айтып, олардың жүгін түсірісіп, үйін тігісетін болған. Одан соң жаңа үйге «ерулік» деп ас пісіріп табақ тартады. С.Досж. Үлесін берді. ~ Қазаққа жер кесілгенде ауылға, ұлысқа, руға, өздерінің тілегіне қарай табақ бір тартылсын. Ә.Бөк.

Теріс қарады; қырына алды. ~ Бақтыбайлар да біраз уақыт өкпелі боп үнсіз жатып алып еді, қыз алған жақ одан сайын тоң- теріс сыртын беріп, қарым-қатынасты біржола үзді. С.Жүн. ~ «Есі кірмес, ержетпес ұлт екен», – деп, Мына заман қазаққа сыртын берді. Болмайтынын білсең де жаза жеңіл, Айтқызбасты айтқызар нала көңіл. М.Кенж. ~ Сонда бір білгір Ақсақ Темірге ақыл айтыпты дейді: «Құл- Қожа- Ахметтің ұстазы Арыстанбаб қой. Сол ұстаз, сірә, шәкіртімді менен артық санадың ба деп сыртын беріп, өкпелеп жатса керек» депті. Қ.Түм. ~ Сынақ өмір сыртын беріп барады, Жеңі-жырым, сауыс-сауыс балағы. Серіңді де, еріңді де еңкейтер, Сізден де бір, бізден де бір қалады. Д.Бай. сыртын жылтыратты навести марафет

Бір дастарқаннан дәм татысты. * Бұрын-соңды ондайлармен табақтас болмақ түгілі, ондай дәурен ойына кіріп көрмеген Итжемес ханның қосынан бір-ақ шыққанын білгенде қақалмағанда қайтсін! Ә.Кек. * Мен не қадірімді асырып келіппін мұнда? Пайғамбардың құттыхана мешітіне келіп, өзімен табақтас болу үш ұйықтасам түсіме кіріп пе еді менің? З.Қаб. * Қап-қара еріні дүрдиіп, бүлдек иттен айнымай қалыпты. Табақтас болуға татымайды-ақ. С.Дос. * Шөке қамшының сабындай қысқа өмірін еліне арнаған ерлігін шынымен абырой сезіп, талай дабыралы жиынның төрінде отырып, не бір қасқа мен жайсаңдардың тізесін басып сөйлесіп, табақтас болып өмірін өткізе берді. Б.Жұмаб.