ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Жылыстап шығып, бойын алыстатты. ~ Қалмай қапталдасып отыратын совхоздың сары егістінен сытылып шыққан соң, тоқтағаны — атақты Батпаққара сазы. Жайқалған қалың қияқ, бидайық белуардан. Б.Ыб. ~ Бәйтен Хадишаны құшақтаған күйі, үстіндегі адамдарды итере — митере, топтың арасынан сытылып шықты.. Т.Әбд. ~ Балбөпенің құшағынан сытылып шығып бір аунап, ес жиды. Дәл сол сәт ыстық ерні бет шарпып жақындаған келіншектің маңдайынан ұстай алды. С.Смат.

Сырт кейпін асқақ ұстағанмен, ішінде жатқан мұңды жасыра алмайды. ~ Тұлға-тұрпатында басқаның мысын басатын пандық бар. Сырты — сыз, іші — мұз табашыл жанның кейпінде кеудесін шалқақ ұстап, шіренеді де жүреді. Ө.Кәр. ~ Бірақ онысы тым жасандылау. Сырты — сыз, іші — мұз екенін жалған мінезбен он жерден көлегейлесе де, қырыс қабағына жасырынған қиястық суық назарынан байқалып қалады. Ө.Кәр.

Ұятқа қалды, жұрттың мазағына айналды. * Табаласа, табаласын… Ақылың жетіп тұрған жерге дәрменің жетпей тұрса, таба болмағанда қайтпексің! Ә.Кек. * Қызбалтай сансыраса да сыр бермеуге тырысты. Әбжалға таба болмауды ойлады. Н.Дәу. * — Обал?! – Ол тыз ете қалды. — Сөзінің сиқын… «Обалдарына мен қалдым» деп ойламайсың ба? Жұртқа таба болған талайына араша түсе алар едің ғой. С.Әбік.

Малдың аты мал, оны асыра бағалаудың жөні жоқ д.м. ~ Бұл сонда «О не дегенің, әзілім ғой. Жаныңның қысылғанын пайдаланып, жанды жеріңе жармасар қорқауың мен емес. Ғұмырымызды ортақ қызықтап жүргенде сырты түк, іші боқ қыл құйрығыңды алмаймын. Керегі жоқ» дегісі келгенмен, олай дей алмаған. К.Сег. ~ Мекендесе жүректің түбін ынсап, Керегі сол пендеге шын ұғынсақ. «Сырты түк те іші боқ» дегенменен, Түлігіңнің ішінде жылы-жұмсақ. Қ.Осп. ~ Егер дәл осылай тағы бір жеке кәрін тіксе сырты түк, іші боқ хайуан қалмас. О.Бөк. ~ -Әй, жетесіз, бері қара,-деді. Құла айғырдың, оның үйірінің мен үшін орны бөлек, қымбат болғанымен шындығына келгенде сырты түк, іші боқ малдың бірі. Оны қасқыр жеп кетсе де істейтін амалың қайсы. О.Көш. ~ Сондықтан осы бастан ашып айтайын, мен өзге құн жоқтаушылардай, ысқырса желдікі, аударса — жаудікі, іші тезек, сырты түк қыл құйрығыңа бітпеймін. Маймақ түйе, маубас қой, сасық тұмсық сиырының керегі жоқ. Ж.Ахм.

Қонақ алдына табақпен ас әкелді. ~ Қонақтарға шай, қымыз беріп, табақ тартысып, жерошақ маңында болып, жүгіріп жүріп қызмет еткен Асан ара-тұра ірге тыңдаушылардың да сөзіне қатынасып қойды. С.Мұқ. ~ Бұрын отырған ауыл адамдары жанына келіп қонған ауылды жабыла қарсы алып, «қоныс жайлы болсын» айтып, олардың жүгін түсірісіп, үйін тігісетін болған. Одан соң жаңа үйге «ерулік» деп ас пісіріп табақ тартады. С.Досж. Үлесін берді. ~ Қазаққа жер кесілгенде ауылға, ұлысқа, руға, өздерінің тілегіне қарай табақ бір тартылсын. Ә.Бөк.

Теріс қарады; қырына алды. ~ Бақтыбайлар да біраз уақыт өкпелі боп үнсіз жатып алып еді, қыз алған жақ одан сайын тоң- теріс сыртын беріп, қарым-қатынасты біржола үзді. С.Жүн. ~ «Есі кірмес, ержетпес ұлт екен», – деп, Мына заман қазаққа сыртын берді. Болмайтынын білсең де жаза жеңіл, Айтқызбасты айтқызар нала көңіл. М.Кенж. ~ Сонда бір білгір Ақсақ Темірге ақыл айтыпты дейді: «Құл- Қожа- Ахметтің ұстазы Арыстанбаб қой. Сол ұстаз, сірә, шәкіртімді менен артық санадың ба деп сыртын беріп, өкпелеп жатса керек» депті. Қ.Түм. ~ Сынақ өмір сыртын беріп барады, Жеңі-жырым, сауыс-сауыс балағы. Серіңді де, еріңді де еңкейтер, Сізден де бір, бізден де бір қалады. Д.Бай. сыртын жылтыратты навести марафет

Бір дастарқаннан дәм татысты. * Бұрын-соңды ондайлармен табақтас болмақ түгілі, ондай дәурен ойына кіріп көрмеген Итжемес ханның қосынан бір-ақ шыққанын білгенде қақалмағанда қайтсін! Ә.Кек. * Мен не қадірімді асырып келіппін мұнда? Пайғамбардың құттыхана мешітіне келіп, өзімен табақтас болу үш ұйықтасам түсіме кіріп пе еді менің? З.Қаб. * Қап-қара еріні дүрдиіп, бүлдек иттен айнымай қалыпты. Табақтас болуға татымайды-ақ. С.Дос. * Шөке қамшының сабындай қысқа өмірін еліне арнаған ерлігін шынымен абырой сезіп, талай дабыралы жиынның төрінде отырып, не бір қасқа мен жайсаңдардың тізесін басып сөйлесіп, табақтас болып өмірін өткізе берді. Б.Жұмаб.

Талайды көрген әккі қу деген мағынада. * Сырдан сыңар аяқ өткен, құла ауыз билері, нөкерлері тілдің майын ағызып, қанын тамызып, әңгіменің иін әбден қандырып, пісіріп, түсіріп әкеліп, «тоқ етерін» байға естіртеді. Бай не мақұлдайды, не өз картасына келтіреді. Ж.Айм. ~ Бірден есін жиды. «Дүние жаман-ау, қаһарын төккен патшаның да иін жұмсартып жібереді. Сырдан сығанақ (сыңар аяқ? Б.К.) өткен қулардың ортасында сыр бермейтін басым, тәттіге көзін сатқан жетім баладай телміріп, арбалып қалыппын ғой…» Ә.Ыб. .

Істің ішкі мәні емес, сырт пішіні, тыс көзге байқалатыны. * Бірақ Жәмеш бұл мінез, бұл әдеттің барлығын сырт көрініс үшін емес, шынымен лайығы осы деп түсінеді. М.Әу. * — «Жеті хат жер, сегіз хат көктен іркілмей өтетін тәңірінің мейірі менің жеңіме тоқтар дейсің бе» деп данышпан Сырым айтқандай, шырағым ішкі ниет түзу болса, басқасы сырт көрініс,— деді. Х.Ес. * Абай бұған сабырмен, шыншыл мысқылмен жымия қарады. — Солай көріне ме? Ендеше, соның жаңылыс, сырт көрініс. Шындық әр заман емес, тіпті, бір заманның әр қауымның өздеріңде де әр алуан танылады. М.Әу.

Уайым-қайғысыз, алаңсыз, қамсыз жүру туралы. ~ Шекер "Сырдың суын жұлығынан келтірмей" жүрсе де, енді ойланбасқа болмады. Ж.Айм. ~ Жұртқа жағар ер жігіт қылығынан, Сілтегенім кеткен жоқ құрығымнан; Анталаған сан дұшпан қамаса да, Сырдың суы келмейді жұлығымнан. Балуан Шолақ. ~ Етіктің бөлшектері: бас, қоныш, бас пен қоныш арасы белтір, табанын — ұлтан, ұлтан мен бастың ұштасқан жерін жұлық деп атаған. «Жұлық жалаған жарымайды» деген мақалға қарағанда, оны тігу ақысы мардымсыз болғанға ұқсайды. Балуан Шолақтың: Қамалап қанша дұшпан тұрса-дағы, Келмейді Сырдың суы жұлығымнан, — дегендегі жұлық та осы. Аяқ киімнің ішіне төсейтінді «ұлтарақ» дейді. Артқы жер басатын жағы — өкше, Ұлтан мен ұлтарақ арасына қайыңның қабығынан астар жасайды. Өкшеге де солай етеді. С.Мұқ.