ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Сес көрсетіп, сыздана көз салды. ~ Сөзіңді біреу сөйлеп берсе, аузың қышып бара ма – Қосекеңде ләм жоқ. «Әне, біз солаймыз, біліп қойды» сездіре, сүзеген бұқадай қабақ астынан сүзе қарады да, желкесі күдістеніп, сыздап, ырғатыла басып шығар есікке беттеді. Т.Сәу. ~ Жас та болса, сүйегі ірі, денесі толық. Шүйделі мойны алға қарай еңкек біткен, сүзеген бұқадай қабағының астынан қарайтыны да содан болар, әйтпесе көзқарасы зілді емес. Т.Ахт.

Жағымсыз, ащы дауыспен мазаны алды. * Үшбас басын ішке алып, міңгірлеп сөйледі. Суырдың айғырындай шақылдайтын шақарлығы қайда қалған? Бірдеңені бүлдірейін деп жүрмесін осы бала. М.Қаб. ~ Суырдың айғырындай шақ-шақ еткен Сарманов бір күні сабақ уақытысында қамшысын бүктеп ұстап, клас-қа кіріп келді. Б.Соқ. * Ол кісінің айтқаны айнымай келді. «Бірдеңені бүлдіріп алма»,– деп еді, бүлдіріп тындым. Кассир: «Суырдың айғырынша шақылдама!», Әйеш: «Көрінген тесікке тұмсығыңды сұға берме!», Үшбас: «Құйысқанға қыстырылма». …Бүлдіру осы емей, немене. Үшеуі де жатым емес, туыс, ауылдас адамдар. М.Қаб. * – Осы күннің баласы аласа туады, үлкендермен таласа туады деген осы. Суырдың айғырындай шақылдап, әбден бетке шапшиды, бара-бара… Нағашы жұртына тартқан ынжық. О.Бөк. * – Баласы жас, өсірсін деген ғой, – деп Төленді қағытып қалып еді. – Суырдың айғырындай аңқиттамай жәйіңе отыршы, – деп Бати алара қарап тыйып тастады. О.Бөк. * Әй, суырдың айғырындай аңқиттаған неме! – деп ақырып жіберді дәу шал. – Мені тергейтін дәрежеге қашан жетіп едің?! О.Бөк

~ Мәмбет ауылда бір ай тұрды. Ол осы айдың ішінде сыртынан да, ішінен де әбден жүдеді. Екі көзі алайып, құлағы қалқиып, сүзектен тұрған адам сияқтанды да қалды. Бірақ Мәмбет ауырған жоқ. Оның ауруы ішінде еді. І.Жанс. ~ Жұматай өміріне кісімен ашылып сөйлескен адам емес, қабағы жабылып, иығы салбырап, сүзектен тұрған адамша қатып-семіп тұнжырайды да отырады. Б.Майл. ~ Келісімен жылап-сықтап, зиратқа барып мауқын басып, ауылға келді. Жамал бейшара аз күннің ішінде сүзектен тұрған кісідей болып, келген ата-аналарымен жылап көрісуге де хәлі келмеді. М.Дул.

Титімдей нәрсе д.м. * Егер колхоздың суыртпақ жібін алған адамды көрсем, оңдырады екен демеңдер! С.Мұр. * Біле білсек, бізге жетім шалдың киімі де, тірнектеп жиған тиыны да керек емес. Жөн көрсеңдер, ағайын, суыртпақ жібін бойымызға жапсырмасақ деймін. Ә.Нұрп. * Айран, сүтінен бастап суыртпақ жібіне дейін қас пен көздің арасында қағып кетеді екен. О.Бөк. * Бұрын біздің ауылда суыртпақ жіп жоғалмаушы еді,- дейді апам,- мына соғыс кезінде әр жақтан көшіп келгендер көбейді де, ұрлық-қарлық шыға бастады,- дейді. С.Мұр. ~ «Суық бауыр баладан суыртпақ жіп сұрама деген атам қазақ.» Қ.Ысқ.

Шұқшия көз салды. ~ Анда-санда соңына бұрыла сүзіле қарап, жымиып қоятын сияқты. Т.Жұрт. ~ Гүлзинаның танадай көздері жарқ ете қалды. Күлімсіреп маған сүзіле бір қарады да, әнді баяу бастап, сызылтып ала жөнелді. Ә.Асқ. ~ Қане, сыра да болса соғыстырып, сыңғырлатып алып жіберелік ә? — стаканын көтеріп Балтаға сүзіле қарады. С.См.

Ирелеңдеп, қалың ағаштың, не тау-тастың, сайдың, қалың шөптің арасымен өтетін тар жол; жалғыз аяқ сүрлеу жол. * Енді жұрт машинасыз бір адым аттамайды. Бұл күнде екі арадағы жалғыз аяқ суыртпақ жол да жоғалған. Ш.Мұрт. * Тоғай арасындағы суыртпақ жол ауылдың шетіне алып шықты. Бұл кезде күн екіндіге таяп, бағанағы ыстықтың беті қайта бастаған. О.Бөк. * Астындағы қара жорғаны бауырлата тартып жіберіп, егін арасындағы суыртпақ жолмен зәйімкесіне қарай ағыза жөнелген. Қ.Жұм. * Енді қайтып ешкімді шығарып салмайтындай, енді қайтып ешкімді қарсы алмайтындай екі арадағы суыртпақ жол уәһәм дүниеден күдерін үзіп бос жатыр. Қ.Ысқ. * Әлгі екі жағында шаншыла бітіп, үстіңе құлап кетердей еңкейе орналасқан жақпар тасты құзардың ортасын тіле жетелеген суыртпақ соқпақ әсіресе, қыс мезгілінде тамұқтың қыл көпіріндей сұмдық қатерлі де, қаттырақ дем алуға дәтің жетпейтін аса қорқынышты. О.Бөк.

Айналасына зер сала қарады, көзімен барлап шықты. ~ Өңі, түсі екенін біле алмай, көзі алабұртып қостың ішін сипай сүзіп шықты да, түндегі оқиға есіне түскенде қайнап шыққан бұлақтың көзіндей, жасы мөлтілдеп, жылап ағып қоя берді. Ж.Айм. ~ Үңгір іші тастай қараңғы екен, дереу қалта фонарын жағып жіберіп, жан-жағымызды түгелдей сүзіп шықтық. Ж.Баб. ~ Кемпір аңтарылып аузын ашып тұрып қалды да, бірдеңе деп міңгірлеп, кірген адамдарды басынан аяғына дейін көзімен бір сүзіп шықты. М.Дәул. ~ Әуелі, қалаша сәнді киінген екі қазақтың басынан аяғына дейін бір сүзіп өтті де, бұлар сөйлесуге тұрады екен дегендей, енді жағы сембей көйіте жөнелді. С.Жүн. ~ Қызым дедің бе, інішек, – деп енді мына жұмбақты білмекке шын құмартқан Ақан жігіттің бас-аяғын сүзіп өтті. С.Жүн. ~ Шынында да қалаға келген соң, Румянцев еңбектерін бір сүзіп өттім. Б.Қыд.

Шұғылдан, табан астында өлең шығаратын ақын. ~ Ескі ақын бізден әлі артық, Ол кезде туған бала артық, Жасымыздан шал артық, Тақпақ пен мақал тағы артық, Суырып салма жағы артық. Шәк. ~ Мысалы: ескі француз әдебиетіндегі тенсондар, бұлардың түрі қазақ айтысына ұқсайды. Онда да екі ақын көп жиынның алдында сөз жарыс жасайды. Айтыстың өзге өлеңнен айырмасы: суырып салма өлеңдермен айтысатын болса, тенсондар да сондай, жанынан шұғылдан шығарылған ауызша өлеңдер. М.Әу. ~ Қазір бойда бар өнерін, білім қуаттарының бәрін дерлік олар көш жөнекей, күрес үстінде тапты. Ол кезде халқымыздың қаптал көпшілігі сауатсыз, көргендері өз ортасы, естігендері ертегі, аңыз болатын. Суырып салма ақындар айтысын, хисса, эпостарды құныға тыңдайтын. Ғ.Мұст. ~ Қожаберген Жырау (Қожаберген Толыбайұлы) — Орта жүз Ашамайлы Керейдің Бәйбіше Көшебе руының Таузар тайпасынан шыққан атақты батыр, әйгілі суырып салма ақын. БАҚ.

Қатты семірді. ~ Қырда еркін жүріп, ойына алған малдың аппақ қардай семіз, борықтай жұмсақ етін жеп сүйегі ағарған арлан зілдей екен. С.Жүн.

Жайсыз, төтенше жағдаймен жолға шығу. ~ Жарасқан суыт жолға аттұрманың, Арнамыс екі етпедің тапсырғанын. Дәрігер, ғалым, ұстаз һәм қаламгер, Айқаста артық сарбаз таптырмадың. К.Сал. ~ Сезімім жанымды толқытса беймаза, Серпілем ойыма жеңдіріп. Қиялым – көлігім, көңілім – кең дала, Келемін суыт жол жүріп. Н.Айт. ~ Ой-хо-о-ой, дүние шіркін! Сонымен қасында үзеңгілес қырық сарбазы бар Тоқтамыс әлде оқыс бір дүмпуден от басқандай шошынып қашып келе ме… әлде жер түбіндегі ордасына суыт жол алды ма… ол арасы бізге беймәлім… әлгі шырайы ашық бұрқырап қайнап жатқан бұлақ басына түнепті. Д.Дос.