ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Тіл мен жағына сүйеніп күн көрді. ~ Осы кезде көзі жұмулы, қолында таяқ, беті шұп-шұбар, домбыра асынған адамды бір бала жетелеп келді. Келе-ақ домбырасына қосыла сарнады сол адам: «… Сұрасаң руымды Қояныштағай Ішінде Қояныштағай Дәулет-Таңай. Белгілі Қақбан ақын мен боламын, Саумысың Махамбетше жарқыным-ай. Тал қармап, сөз сауады соқыр Қақбан Тәңірім әр несіптен оны қаққан. Ғ.Мұст. ~ Даласы кеңнің – пейілі кең, дастарқаны кеңнің – несібесі егіз деп; өзге жұрт ой бақса – бұл қой бағып, өзге ел есігіне құлып салса – бұл жіппен байлап, көңілдің көркін ойлап, домбырасын күйлеп, сөз сауып алшаң басып жүре беріпті ғой! Д.Дос.

Кекетіп-мұқатты, мысқылдады. ~ Егер мәслихаттың бас кезінде Махамбет алдындағы отырған кісіні тек патша чиновнигі деп біліп, әдептен аспаса, енді сұхбаттасы сөзбен шымшып алғанда, өзінің әдеттегі үйреншікті қалпына түсті. Ә.Әл. ~ Бірақ оның есесіне, Матен– амбының анда– санда осылай келіп, тышқанды домалатып ойнаған мысықтай, сөзбен шымшып, тәлкек ететіні бар. Қ.Жұм. ~ Енді, міне, кластағы он үш оқушының ішіндегі пионерге өте алмай, салпақтап жүрген жалғыз осы Молдабек. «Молдабек пионер болып қайтсін, бірден комсомолға өтеді» деп класында сөзбен шымшып жүргендер де бар. Т.Нұрм.

Уытты, өткір сөз. ~ Лапылдаған осы мен өрттімін бе, Арыстандай ыңыранған дерттімін бе? Шыға келер майданға ат ойнатып, Сөз семсерін суырған серттімін бе? Неге менен кей адам қаймығады, Жау көргендей жүрегі шайлығады? Т.Әл. ~ Осы киімдері тәнімен бірге жанын да түлетіп жібергендей Мәдидің әнімен өзі де шалқып келеді. Ішінен Текеш пен Текежанға сілтейтін сөз семсерін де сайлап келеді. Ә.Әб.

Мәселенің шешімін, нақты жауабын түрлі себептер айтып, кейінге қалдыра берді. ~ Шыбындағандардың шыжбың сөзіне мәз болып, батпан құйрығының салмағын көтере алмай бебеулеген асыл тақтың сықырын мықтылық, алдыңа келгенге алая қарап, адырая сөйлегенді мығымдық, оның айтқан бір сөзіне түсініп, бір сөзіне түсінбей отырып та қақ-сұқ деп қайырмалап, бірден «жәрекімалла» дей қоймай, сөз бұйдаға салып сілесін қатырып баққанды тапқырлық, кемеңгерлік санайды. Ә.Кек. * Әуелгі жылдары Қожамбет жерінің түгінің ақысы деп азды- көпті төлемін де беріп жүреді де, уақыт өте сөзбұйдаға салып, аяғын сиырқұйымшақтатып жібереді. К.Сег. * Құрдасына Құлтайдың кәдімгідей қарны ашып қалды. Тіпті қатты ренжіді. «Көршім- көршім деп сөзбұйдаға салмай- ақ, бірге өскен досым, не жолдасым десе қайтеді екен… » С.Ас.

Айтар ойдың бағыты, нобайы, астары. ~ Ал апамның қазіргі сөз сыңайынан Әлимаға алдын ала араша түсіп отыратынын жақсы сездім. Менің ұрысуыма ендігі жерде жол бермейтіні анық еді. С.Мұр. ~ Сөз сыңайы соғыс сарыны, ел жайы секілді. Үйдің иесіне ауылдағы әрбір түтіннің хал-жайын баяндайды. К.Қаз. ~ Мен шын кейідім. «Осыншама іш тарлықтың не керегі бар? Кешегі соғыс жылында да өлгеміз жоқ. Енді дүниенің шеті көріне бастады. Бөліп-жарып ала бермей ме». Жоқ, кемпірімнің сөз сыңайы бөлек. С.Жүн.

Әңгімеге беріліп кетті. ~ Жолдан Ұмсындықты да ала кетпекші болдық. Сүйтіп, бақшаға келдік. Сөзге айналып Ұмсындықты ала кетуді ұмытып қойыппыз. М.Дәу. ~ Жануар, жылқы деген жершіл болады емес пе, бүгін-ақ жетіп барар иелеріне. Түу, сөзге айналып қалдық қой. Ал жүгіріңдер тез! С.Мұр.

Айтылған сөздің астарына үңілсек д.м. ~ Пакетті Бәйкен жіберіпті. Тез қайтыңдар дейді. Мен оған қыс түскенше бола тұрамыз, бітпей жатқан жүмыстар бар деп жаздым. Сөз сыңайына қарағанда, әлде біреулер арыз айтқан тәрізді… — Ноғайбек маған сынай қарап біраз тұрды. Б.Тоғ. ~ Соны Әуезов үйден оқып келіп, Байкенжинге пікір айтқан, кеңес берген; қашан, қалай және қайда қорғайтынын шешкен. Сөйтсе де сөз сыңайына қарағанда Әуезов Байкенжиннің бітірген ісіне онша риза емес. З.Қаб. ~ Ұлының қалжадай дәстерлеп көтеріп келген түшпарасынан да дәм татпай қайтарып тастап, ол аз болғандай: — Осыдан өле қалсам, әкеңе бір ауыз тіл тигізсең, мен көрде де тыныш жата алмаспын! — деп салды. Сөз сыңайына қарағанда шеше мен ұлдың арасында әке туралы бір гәп болса керек. Қ.Ысқ. ~ Сөзінің арасына кітаби лұғаттарды көп кірістіріп, аздап шағатай, татар тілдерін араластырғаны болмаса, бұл кісі де қазақша жатық сөйлейді екен. Сөз сыңайына қарағанда, Ешен– Сейіт қазаққа жақын, сүйегі — қожа, өзіміздің Түркістан төңірегінде өскен көрінеді. Қ.Жұм.

Көңілін әңгімеге аударды, алдарқатты. ~ Түк білмегенсіп, аңқаусып тұрғанына жыным келді, аямасқа бекіндім. Бекіндім де, сөзге айналдырып, жақауратып отырып, аурухананың алдына алып келдім. Ә.Тар. ~ Өткен аптада есігін жөндетіп алайын деп сақалы сепсиген біреуді сүйретіп келсе, сол сілімтік немесі сөзге айналдырып отырып, аяққа жағар спіртін қағып кетіпті. Д.Әш.

Салғыласты; дауласты, сөз жарыстырды. * – Мынау не дейді, әй? Кіммен сөз таластырып отыр? Қиғыр қылыш бір жарқ етсе. Сәлде қайда, басы қайда қалар. Р. От. * Жаулығын көпірте тартып, көрінгенге ақыл үйрететін ауылдың бәйбіше билері жұрт көзінше мұнымен сөз таластыруға сескенеді. Ж.Нәж. * … о бастан абырой-атақтары орайлас екі жігіттің ежелден емін-еркін тілдесіп, кейде сөз таластырып, бедел жарыстырып жүретінен хабардар … О.Сәрс.

Біреудің сөзіне, өсегіне еріп, соның айтқанымен жүрді. ~ Ол бұрыннан Есүкей барымен анда-дос адам болғандықтан, Темүжін, Хасар екеуі де оны әкесіндей құрметтейтін еді. Бірақ Уаң хан Торы өсек сөзге еріп, ойына арамдық кірді. Ж.Шәк. ~ Мен бір өлең жазамын көз көргеннен, Туа жат боп, өзімнен өзгермеген. Календардан бұйырмас жалғыз парақ, Алып– қашпа ғаламда сөзге ергенмен… Т.Әл. ~ Мәмбетниязға айт, «келтегін тастап, телпегімен келсін. Құшағын айқара ашып, ашусыз келсін. Жел сөзге ермей келсін.» Тап осылай де. С.Дос.