ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Жарлы-жақыбай, кедей. ~ Әлеумет құрылысы – кедей мен бай екі тап, көптен екеуі таласуда, арбасуда, бейнетсіз дүниенің рахатында жүзіп жүрген ірі байлар да, күні–түні еңбек қылып, тамағын жарата алмай жүрген сирағы шыққан сида кедей де Еуропадан табылады. А.Байт. ~ “Шіркін, осындай орамал тартып, осындай көйлек кисем, ә”, – деп ойлаушы едім сонда. – Рас, Толғанай. Сен онда сирағы шыққан жатақтың қызы едің. Ш.Айт.

Сиреді, селдір тартты. ~ Бауырында қой бүлдіргеннің жапырақтары, сарғайған қурай аралас бір түп қалың селеу сиреп, сидаң тартыпты. С.Жүн. ~ Жапырағынан айырылған ағаштар сидаң тартып, қысқы жел тоғандардағы су бетін бір түрлі шұбарландырып, бұрқақтардан атқылаған тамшылар күн сәулесінде күмістей жарқырайды. Э.Хэм. Дала қуаң, шөп қурап с и д а ң т а рт ы п т ы (Ә.Нұрпейісов, Қан мен тер). Өсімдіктер қыста с и д а ң т а р т ы п, табиғаттың қатаңдығын мойындапты (С.Қайдаров, Жүрек.). Бауырында қой бүлдіргеннің жапырақтары, сарғайған қурай аралас бір түп қалың селеу сиреп, с и д а ң т а р т ы п т ы (С.Жүнісов, Ақан сері)

Ақ молайды. ~ Көсемге еліктейтін мүштікті Үлкен бастық арқасынан қағып шығарып салды. Ақ шұнақ аязды‚ ақ сирақ боранды қыс та қыр асқан. Көрші қазақ кемпір “наурыз көжесін” дәмдеп‚ маңайға үлестірген. Көктем шуағы сиыр белін жібіткен. Қыстан шыққан арық қояндай ауыл балалары кебу күншуақта асық қаққан. А.Алт.

~ «Өрістен әрі жүрісі суыт екі атты адам Қоспаға қарай бет алып жортып бара жатқан. Кешке дейін Бұлдыртыдан бір-ақ шығар сиқы бар. Х.Ес. ~ Пәруадигар, бүгін жаңбыр жауатын сиқы бар: Алматы — талай күннен бері шіліңгір ыстықтан таңдайы кеуіп талықсыған… Ж.Шағ. ~ Қарсы алдынан үскіре соғар суық лепті аңғарғандай бөрінің де ылдилана бүріскен сиқы бар. С.См. ~ Оның өткір көзі әке мен баланың біріне-бірі айна-қатесіз ұқсайтынын да тез шалды: әкесі шарғалау бойлы, баласынын, да денесі сондай болатын сыйқы бар… С.Мұқ.

Бір-бірінен бөлек жатқан. ~ Мейірбек суыт жүріспен Көктал бойына бес күнде зорға жеткен. Сиыр бүйрек бұйраттың басына шыққанда әдеттегі ас болатын жер – мәліштің сазы көрінді. Б.Тоғ. ~ Сиыр бүйрек бұйрат ішінде көш ізіне түсіп келе жатқан шұбалаң құйрық шаңды көріп, Молдаш жігіттерін тасаға түсірді. Ғ.Біл. ~ Оң жақтағы сиыр бүйрек жоталар төбеге келген күннің жып- жылы шуағына бөгіп, дел- сал манаурап жатыр. Д.Әш.

~ 1945-жылы, Абайдың тууына жүз жыл толуына байланысты, үкімет берген қаражатқа Семей облысының басқарушылары, Абай қабірінің үстіне кірпіштен зират жасатқан екен, онысының ескерткіш сиқы жоқ. С.Мұқ. ~ Гүлбаһрам осыны айтып жылайды зар, Асан, Үсен екеуі кеңес қылар. ~ Ақшасы үй салғызуға жетпегендіктен бе, қақпасының сиқы жоқ. М.Дәу. – Мұны алсақ масқарамыз шығатындай, Бұл бізге сиқы жоқ қой қатын болар. "Нұрғаз." ~ Мөржан. Жоқ, жаным, маған сұратпа! Маған ол күйігіңді тарттырма! Осы білгенім де жетер. Шешеңнің ауыр салмақ көтерер сиқы жоғын ойла! М.Әу. ~ Ақшасы үй салғызуға жетпегендіктен бе, қақпасының сиқы жоқ. Шіріген, сынған тақтайларды құрастырып шегелеп, қиқы– шойқы қып ілекерлеп қойған. М.Дәу. ~ Міне, масқара, оң жақ көзі қара күреңденіп, қанталапты. Бір тәулік тұрмақ, бір жұмада жазыла қояр сыйқы жоқ. Құдай атқанда ертеңгі сабаққа бара алмайтын болды. Ә.Ыб. ~ Сұрақтарының сыйқы жоқ қой, — деп қалды Тілеулі жақтырмай. Б.Нұрж.

Көзі аларды, ақшиды. ~ Шешендердің шеке тамыры білеудей болып, жыққан сиыр көзденіп, сөзге қонақ беріспеді. Ж.Айм.

Сәнінен айрылды, өңі кетті. ~ Ыңқылдап, күрсілдеп тер пұшпағынан атып, әлденеше дем алып ақшам әлетінде Арбабай аулына әрең жетті. Ол ауылдың да сиқы кеткен. Әбігер. Олар да азықсыраған. Пішені біткен. Олардың да қорегі қатықсыз қара көже. Ж.Айм. ~ Жақсыбай сиқы кеткен Арманның үйіне келгенін ұнатқан жоқ. І.Ес. ~ Қыс бойы бұтақтары сидиып, арық торғайдай суық желден үрпиіп сиқы кеткен қарағай, емен, ақ қайындар жасыл жапырақтарын төгіп, шыңқай бояулы суреттердей жадырай қалған. І.Ес. ~ «Қазір сол, сыйқы кеткен құр қуыс кеуде болыпты да… өзім болсам, неге жүргенімді де, не боларымды да білмейтін жан болыппын…» Л.Толс.

Денесін әрең қозғау. ~ Біржан қолға қолқа салмай-ақ бел көтергісі келіп еді, болмасын лез байқаған соң жер тіренді. — Сиыр қимылға жарап қапсың ғой, – деді Әпіш. — Күл, күл. Құдай қылса амал қанша? — Құдай? Аузыңа түспейтін сөз еді. А.Сүл.

Түр-түсінен түк қалмады, өңі адам шошырлық. ~ Базардың да базар сиқы қалмапты. Тізіліп отыратын шемішкеші әйелдердің орнында зәңкиіп қос қабатты үй тұр. Қ.Жиен. ~ Әйелдің адам сиқы қалмаған бет алабы – маңдайы, мұрны, әсіресе, шыт-шыт жарылған ерні құдды ошаққа құлап отқа күйгендей қара қошқылданып, ажар-әлпеті мүлде бұзылып кеткен-ді. Ә.Нұрп.