Қулар мен арамдардың күні туған қу заман, азған-тозған уақыт д.м. * Ол бір сұм заман еді: күндерден күн өтеді, қалғанымыз күн өткен сайын жұмысты көп етеді, ішерге тамақ түкі-жақы жетеді. Ж.Айм. ~ Орынды болдың орасан Мың жылқының қауындай. Көпке пайдаң көп тиді Көктемдегі жауындай. Жерілмей қалды жеңсігің Жаңа піскен қауындай. Көре алмай қалдым өтерде, Елестеп кетің сағымдай. Өте шықты сұм заман Бәйге атының шаңындай. Адыра қалды ақ ордаң Иесіз қалған ауылдай. А.Байт. "23 жоқтау". ~ Сара Біржанмен таласпай, ағасы Есенбек қажыға сөз сөйлейді. Бұл сөз Сараның: зорлықшыл, қалыңмалшыл, әйел теңдігін табанына басқан қанаушы тапқа, үстем заманға айтқан үкімі, сұм заманның қара күйесін, сол заманның өз бетіне жағуы тәрізді. Есенбек қажыға Сара былай дейді: Адамға жол бермеген қайран тілім, Күні өшіп, қор боп өтті-ау, қызыл гүлім, Сіздерден ұялғаннан үндемеуші ем, Есекке қосақтаулы өтті-ау күнім. С.Мұқ. ~ Алдыңнан жүз көрініп бұлғақтайды, Ет кетіп қалған сүйек қу тақтайды. Ант ауып, азып туған сұм заманда, Пендеге жүз деген жас ұстатпайды. Сегіз Сері. Бұ жалғаннан өтеді кім басы аман?! Бізді билеп иледі өткен заман! Жеңсікшіл елдің жетпей ақтағанын Желөкпелік ұқтырды шын деп маған! Жағдайсыз сұм заманмен өмірім өтті, Ғашықлық, нем бар еді қыспай к…ті?! Ерік, ықтияр өзінде жоқтығынан, Не жаудыр көз қуса боп, қыршын кетті?! М.Ж.Көп.