ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Маңдай пішіні, дөңестеу келген майңдай. * Сонан соң танығаным тайқы маңдай, бүйрек бет, селдір мұрттықайрақтай қара жігіт Әбілахат Әбдірахимов. Оны сонау он алтыншы жылғы көтерілістен білетінмін. Б.Қыд. * Тәукеңнің қалың қастары қанатын бір-ақ сермеп, тайқы маңдайдың бел ортасына бір барып қайтты.Т.Сәу. ~ Маңдайы жарқыраған, өзіне жарасымды қимылмен домалана томпақ қаққан ол ұзын столдың басына жайғасты, екі қапталда аудармашылар, жас болсада шашы түскен таз жігіт, жұмық көз, қырма сақалды жігіт ағасы, орта жастан ассада қызыл сары шашы шулаған, жалаң бас әйел, оған тақау көп сөйлеп еріндері шаршаған көзілдірік киген арық әйел отыр, оған қарама-қарсы тайқы маңдай, сығыр көз арық кәрі қыз қаздияды. Н.Абдыр. Сормаңдай; жолы болмайтын бақытсыз адам. ~ Әсіресе, қазақтың тайқы маңдайына сыймай қыршынкеткен ғазиз перзенті Шоқан қайтыс болғанда оның кісілігі мен ізгілігі айрықша көрінді. С.Ақт. ~ Қайқы мүйіз тағдырға Тайқы маңдай соғылды. Қан аралас жаңбырға Қарашығым шомылды. Ала құйын үйірген, Шөлді кездім текке бір. Оқ тигендей бүйірден. Н.Айт. * Солар секілді әжемнің күндіз мойнында, түнде қойнында өстім деп мақтана да алмаймын. Ондай ыстық мейірді де, пейілді де тағдыр менің тайқы маңдайыма жазбаған. Ә.Әшім. * Бүйткенше бақырыпшақырып, ана пешке сүйеген көсеумен мына қайда барсам да жолы болмайтын тайқы маңдайымнан тақ еткізіп бір салса, жақсы болар еді! Т.Сәу.

Талабына сай болмады. ~ — Күрсінбе, балам,- деді әкем, ұнатпаған қабақпен,- мен алып қалмасам, ол қыз ендігі аштан өлер еді. «Жарты пұт тары» дегеннің кәзіргі заманда құны қанша екенін білесің бе? Дыңдай ірі қара!.. Әке-шешесінің тақиясына тар келіп жатқан жоқ ол!.. С.Мұқ. ~ Қисынсыздау екен…—деп күмілжіді Қали. Одан ары өрбімеді. Алшағырдың «түремшік» екені кезінде есіне түсті. Әрі балаға лайық бұл шатты-бұтты оның тақиясына тар. М.Қаб. ~ Оған не болып, не қойғанын айтқым келмеді. Шал бәрі бір ештеңе түсінбес еді. Тақиясына тар келетін хикая. Дж. Сэл. ~ Осыған жыламай, «шыда, жаным шыдалап» жүрген біздікі қандай жан, Қазақстанның азаматтығы тақиясына тар келіп, ерігіп шұрқан тілеп жүргендердікі қандай жан?! Д.Мәс.

Қиындығы мол, ауыр тағдыр. ~ «Келемін бе Құдайға өзім жақпай, Келемін бе үкіметке сөзім жақпай, Жас кезімнен келемін аласұрып Бұл сұрақтар жауабын әлі таппай. Ақиқат, шындық құмар қу жанымды, Көз жұмайын деп едім жабырқатпай» деп аяқтаған ашынышты жыр жолдары, оқырманын ақынның өмір тарихы мен тайқы тағдырына еріксіз үңілдіреді және ешкімді де бейжай қалдырмайды. Ә.Әш. ~ Кездескен сайын ортақ әңгімеміз таусылмайтын. Ара- арасында тотанақ тірліктің, тайқы тағдырдың алға тартқан, басына салған талқы-тауқыметін айтып мұқап, мұңайып отырушы еді… Ж.Осп.

Көңілін көншітуге жарап қалар д.м.. ~ Гүлсімдей ар-ұяты таза, адал азаматтар мына біздің тақиямызға тар келмес! Б.Тоғ. ~ Парторг Тураболовтың мінез- құлқы туралы тағы бір жазаны жоғары жаққа білдіру туралы қаулыға қосып жазғысы келді де, «осы жиналыс та тақиясына тар келмес» деп сыбырлаған… Қ.Түм. * Бір дәуірдің соқталы кезеңдерін қамтыған ауқымды палитра. Былай қарасаң, жә деген жазушы кеудесін қағып қалай мақтанам десе де тақиясына тар келмейтін еңбек. Бірақ мен не барқадар таптым? Т.Сәук.

Ешкім қалыс қалған жоқ. * Қызылжар жақсылап қарсы алды ғой. Тайлы-таяғы қалмай шығарып та салды. С. Шайм. * Ал, көптен бері ұмтылған жаңа жер, жаңа егіс, жаңа сабанның бастапқы желі кішкене артельді тұтасымен аяғынан тік тұрғызды — бірінші күні тайлы-таяғы қалмай бәрі қырға шыққан-ды. Х.Есен. * Қайран, баяғы күндер-ай!.. Қай ауылға лаққы келгенін есітсе, тайлы-таяғы қалмай жүгіретін еді. З.Шүк. * Басынан бақайшағына дейін былғары киіп, өңірінен былғары иісі аңқыған, кексе де болса көркем, жігіт атасының соңынан калымщиктердің тайлы-тұяғы қалмай өре жүгірді. Қ.Ысқ. * … келер аптада бас қосып, өз алдарына жеке шаңырақ көтереді, бүткіл совхоз тайлы-тұяғы қалмай комсомол тойы ретінде ырғалып-жырғалып, дүрілдетіп өткізбек. М.Қаб. * Ардақтысынан айырылған ашынған халық тайлы-тайлағы қалмай бандыларға қарсы тегіс аттанғанда, олар тоз-тоз болып, біразы төмендеп екі жылдан соң Шұбарбайталдан табылады. Б.Қыд.

Патша болды; билікке қол жеткізді. ~ Міне, содан бері Өңгелбай болыс. Бірен-саран байлар — жуандар бір кездегі үзеңгі жолдасы таққа мінген соң, қайта-қайта құтты болсын айтқансып, бағының таймауын, әкім алдар ісінің былықпауын көздеп, баяғы болысекеңнің писары Алексейді хатшылыққа ұсынған. Б.Майл. ~ Қарабет басқармалық таққа отырысымен ара-тұра жұмыс бабын сылтауратып қиғылықты салып, басыма әңгір таяқ орната бастады. С.Жүн. ~ Болыпты бір падиша Сұлтанмахмұт, Шаһары Шаһинұр Борай деген. Ақсүйек жеті атасы таққа мінген, Бәрі де әділ болып дәурен сүрген. "Нұрғаз." ~ Бұл таққа отырған бойында ұсақ хандықтардың басын біріктіргісі келді. Ә.Кек.

Ешкім қалмай, бәрі түгел. * Әбжал келген күні ауыл тайлы-таяғына дейін оның жамағайыны Бәйділдә оташының үйіне жиналды. Н.Дәу. * Бүкір кемпірдің де қосыла жылағанын, бүкіл ауыл адамы тайлы-таяғына дейін жиналып шығып, жұрттың жайсыз тұрысынан қорыққаннан балаларының күзгі жел өтінде ботадай боздап еңірегенін де білмеді. С.Жүн. * Сәлден кейін-ақ бұл ауылдың барлық тайлы-таяғына дейін қалмай бізді қоршап алды. Б.Қыд. * Жаз шықса болды, бұл Шұбарағаштың тайлы- таяғына дейін шөпте жүретіні Байсұлтанға бұрыннан мәлім. Ә.Асқ.

Еш мінсіз, кедір-бұдырсыз, ұңғыл-шұңғылсыз. * Алайда, қазақ жазушысы Сәбит Мұқанұлының өмірі әлгі қаламгер аға айтқандай тақтайдай тегіс те тура жол ма? Жоқ. … Абзалы қандай жазушы болса да оның жүріп өткен жолы тақтайдай тегіс болмасқа керек. Қ.Ергөб. ~ Қырқаның жері бетегелі бозды келеді, жаңбыр қандай қалын, жауса да сазданбайды және тақтайдай тегіс. Оған іліксек жолсызбен де тарта береміз. С.Мұқ. * Тек тас жол тақтайдай тегіс даладан қырқа-қырқа тау арасына сұғынып кірісімен беліне қамшы тиген жыландай иреңдей бастады, сол мұң екен, алға бір, артқа екі лоқу басталып берсін. М.Қаб.

Үстіне су шайқалмас, төрт аяғын тең басқан жорға. ~ Басындағы кәмшат бөріктің шоғын үйірілте, сырғыған сүр жорғасының қайықтай есе тайпалған жорғасымен алға түсе Зүфнүн шыққанда, жігіттер тобынан Садырбек ауылынан әдейі арнап әкеліп берген қарагер жорғамен Мұхтар, желіскер қарагермен Мұқаметқали бастаған жігіттер қатарласа әзілдесе жүйткітті. С.Бег. ~ Тайғақ жолда тайпалған жорға артын боратып, алдын желдетіп, сынапша ағып келеді. Ғ. Мұст. ~ Оларға ерген Қарқаралының орысша оқыған қыздары Зүфнүн Ыбырай қызы бастаған бір топ жас қыздар еді. Олар да қаза аулының бойжеткен қыздарының сәнді киімін киіп, кәмшат бөріктерінің үкісін үйірілте бұлғақтатып, тайпалған жорғамен шықты. С.Бег. * Адамға ақыл алпыс жасында келеді деуші еді, сенің арқаңда тайраңдадық, тайпалған жорға міндік, майды майға құйдық. О.Бөк.

Патша, хан, ел билеуші билігінен айырылды. ~ Пері патшасы тақтан түсіп, Болатханның қасына келіп бетін ашып, қанаты мен сипап өтті. Ж.Шәк. ~ Он жетінші жылғы революция, патшаның тақтан құлауы, болашақ коммунизм заманы туралы Сағатбай майын тамызып айтады. Б.Соқ. ~ Ат үстінен бәрін көріп тұрған Сарыбала біріне түсінген жоқ. Патша тағынан қалай тайды? Тайдырған кім? Патшадан мықты да болғаны ма?! Сол мықтыны көрсем! деген құмарлықпен келе жатып, Пақрейдікіне атының басы тірелгенін бір-ақ білді бала. Ғ.Мұст ~ Аязы әлі қайта қоймаған ақпанның аяғына қарай, қалаға қатынаған кірешілер: «Николай тақтан құлапты, елді енді Уақытша үкімет басқаратын болыпты», «барша халықтарға теңдік, саяси тұтқындарға бостандық жарияланыпты» деген хабарды құм ішіндегі елге лезде жеткізген. Б.Тоғ. ~ Уезд орталығы Қапалға соңғы барғанында Әкімбек патшаның тақтан тайғанын, елді енді қос өкімет билеп тұрғанын өз құлағымен естіген. Б.Тоғ.