ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Денесінен жан кетіп, қимылсыз қалды. * Дәркембай енді сұлық түсіп, жым-жырт көз жұмып қалды. Үзіліп бара ма, жоқ арыз, өсиет айтамын деп әлсіреді ме, білу қиын. М.Әу. * Кеуде тұстан кірген қос сүңгінің сабын сығымдаған Кенесары жанары сөне бастаған көзін төмендегі Қалиқұлға қадап: – Көрдің бе, тексіз ит, мен өліп бара жатқанда да сендерден найза бойына биік тұрмын, – деп қан көбік басқан езуін тартты да, сұлық түсті. С.Әбік. * Жаңағы жұлқыныс жоқ, бір ышқынып қасқыр сұлық түсті. Нұрымның сол қолы қасқырдың тамағында қатып қалыпты. Б.Қыд. ~ Осыдан біраз күнгі ұзақ сабылыстан тынышы кеткен өлке де, мазасы қашқан табиғат та бүгін "уһ" деп сұлық түскен тәрізді. Салыңқы рең, маужыраған өлі тыныштық бар. Қ.Ысқ.

Артынан іздеушісі болмады, із-түзсіз жоқ болды. ~ Адам өлімінің сұраусыз кетуі қандай адамшылық статьясына сиятынын білмедім. Б.Қыд. ~ Ақын ем атым шыққан мен Кемпірбай, Алдыңа іздеп келген бүгін міне. Тап бердің келген жерден қылыш ала, Сұраусыз кетер деме өлсе құны. Кемпірбай а. ~ − Қайран Ақмаңдайжаным-ай! Артында ызғындай елің, арыстандай арпылдаған әкең қалғанда не көрдің? Сұраусыз кеткенің бе? – деп ақырып-ақырып қояды. Ә.Кек.

Тұрлауы жоқ, алдамшы, опасыз өмір д.м. тағдырға налыған адамның жан қыжылын, өкпе-зарын білдіреді. * Сұм дүние сылаң етіп, көптен өтер, Сау қалғанның көбісі ертең бітер. М.Жұм. * Е, сұм дүние, қу өмір-ай десеңші! Бірақ әлі үміт үзбей келеді – осы оң қапталда бір жол болуы керек қой. Ақыры айтқаны келді. Ш.Айт. * Қайран бауырларым-ай, әр қайсысы ертең бір-бір отаудың иесі болып, қазақтың бір-бір шаңырағын көтеретін еді. О, жалған, опасыз, сұм дүние! — деп Нұрқалық егіліп кетті. Б.Қыд. * Ой, дүние-ай! Баянсыз, сұм дүние. Кеше Алтынмен құшақтасып жатқанда менен бақытты жан жоқ еді. Бүгін енді менен сорлы, менен бақытсыз жан және жоқ. Б.Соқп.

Қорғансыз, тірі жанға керексіз; есепте жоқ д.м. ~ Сұрауы жоқ, иесі жоқ, тегін дүниенің ту- талақайын шығарып, әне- міне дегенше тып- типыл етті. Қ.Жұм. ~ Қара халықтың сұрауы жоқ деме, төре. К.Сег. ~ Өзім қазақ болсам да, соңымнан қалмаған қаңғыбас- босқындарға ашуланғаным соншама, шаужайыма жабысқан, көзі үңірейген аштарды қамшымен сабап, қылышымның дүмімен ұрып, қасыма жолатпаймын. Оларды атып, өлтіріп тастасаң да сұрауы жоқ еді. Е.Айғ.

Опасыз дүние; баянсыз өмір. * Ш ы н а с ы л Шықпаймын, бірге болам елімменен, Аулақ бол азғын етпе көбіңмен. Берсеңші ер өлімін қор еткенше, Сұм жалған бұл өмірге келдім неден? М.Әу. * О, дүние! Опасыз сұм жалған! Асылы, айналайын, атабаба мал соңында қоңын күн тесіп жүріп те көкірегі көп нәрсені сезген ғой. Солар еді ғой "өткен күнде белгі жоқ" деген. Ә.Нұрп. * Асықпай, жайлы көрде тек Ойланарсың мүмкін сен: Сұм жалғанда өмір деп Адам нені түсінген… І.Ес.

Көңілінен шықты, жөнін келтірді. ~ Суға сол ылди болса бітті, жүре береді. ~ Қалауын тапса, қар жанады”, “Сұрауын тапса, адам баласының бермесі жоқ” деген ең барып тұрған құдай ұрған сөз осы. Сұрауын табамын, қалауын табамын деп қорлықпен өмір өткізгенше, малды не жерден сұрау керек, не аққан терден сұрау керек қой”. Абай. ~ "Әділ би сұрауын тапса, айуан куәлік береді» деген үшінші сөз туды. Төленің бұл билігі оны әділ би деп атандырды, осыдан бастап мұқым елге даңқы тарады. БС. "Төле би…" ~ «Қалауын тапса қар жанады, сұрауын тапса сараң мырза болады» деген емес пе. Сұрауын таптық, мына сараң жотаның бермесін алып отырмыз» дегені әлі есімде. К.Қаз. ~ «Алдырған алабұртып, анасының қойнын ашады» дейді қазақ мақалы. Біз қонысымыздан қосақты жылқы алдырып, ешқайдан сұрауын таба алмай қалған едік. С.Бег.

Қулар мен арамдардың күні туған қу заман, азған-тозған уақыт д.м. * Ол бір сұм заман еді: күндерден күн өтеді, қалғанымыз күн өткен сайын жұмысты көп етеді, ішерге тамақ түкі-жақы жетеді. Ж.Айм. ~ Орынды болдың орасан Мың жылқының қауындай. Көпке пайдаң көп тиді Көктемдегі жауындай. Жерілмей қалды жеңсігің Жаңа піскен қауындай. Көре алмай қалдым өтерде, Елестеп кетің сағымдай. Өте шықты сұм заман Бәйге атының шаңындай. Адыра қалды ақ ордаң Иесіз қалған ауылдай. А.Байт. "23 жоқтау". ~ Сара Біржанмен таласпай, ағасы Есенбек қажыға сөз сөйлейді. Бұл сөз Сараның: зорлықшыл, қалыңмалшыл, әйел теңдігін табанына басқан қанаушы тапқа, үстем заманға айтқан үкімі, сұм заманның қара күйесін, сол заманның өз бетіне жағуы тәрізді. Есенбек қажыға Сара былай дейді: Адамға жол бермеген қайран тілім, Күні өшіп, қор боп өтті-ау, қызыл гүлім, Сіздерден ұялғаннан үндемеуші ем, Есекке қосақтаулы өтті-ау күнім. С.Мұқ. ~ Алдыңнан жүз көрініп бұлғақтайды, Ет кетіп қалған сүйек қу тақтайды. Ант ауып, азып туған сұм заманда, Пендеге жүз деген жас ұстатпайды. Сегіз Сері. Бұ жалғаннан өтеді кім басы аман?! Бізді билеп иледі өткен заман! Жеңсікшіл елдің жетпей ақтағанын Желөкпелік ұқтырды шын деп маған! Жағдайсыз сұм заманмен өмірім өтті, Ғашықлық, нем бар еді қыспай к…ті?! Ерік, ықтияр өзінде жоқтығынан, Не жаудыр көз қуса боп, қыршын кетті?! М.Ж.Көп.

Біркелкі көңілсіз, жабырқау күйде өтіп жатқан күндер. ~ Кекетіп қал. Біздің шаң басқан сұрқай тірлігіміз мынау. Есіңнен танып білмей жүрген шығарсың? Е.Абд. ~ Жарық дүние, Есігің қағылғанда, Аялдадық сәл тұрып дамылдарға. Бізге пана бола тұр, Сұрқай тірлік, Тұс-тұсынан жағаға Жабылғанда! С.Вал. ~ Көгілдір көктем – қыз бейнең. Жүрегім менің түздей кең. Сұрланған сұрқай тірліктен — Кеудемді қауып күздей дем. Ж.Әлим. ~ Сұраған аға, Сұрқайы тірлік, сұм ниет мына қалада. Сағынышыммен жаныңды жылатып алсам, Кінәламассың ініңді, … сыраға бола! Д.Қап. ~ Сөйте-сөйте құныққаны сонша кітап оқу құмарлыққа айналып бара жатты. Оқымаса бірдеңкесі жетіспей, жұмыс, тамақ, төсек үшеуінен ғана тұратын сұрқайы өмірден қашып, тезірек кітап әлеміне кіріп кетуге асығатын болды. Е.Әл.

Аярлана, сұқтана қараған жексұрын көзқарас. ~ Қарлығып, барылдаған жуан дауысы гүр- гүр етіп, әке ақылын алмайтын кеудесі де, Сансызбай қажының тұқымында жоқ мінез. Мекіреніп сөйлейтін, сықсима сұм көздері де тым уытты да, отты. Т.Рыс. ~ Жүйрік ат, сұлу қатын бәрі өзінде, Бұл арсыз пайдаланад дер кезінде. Бір найсап қаныпезер, қара жүрек, Бақдәулет көрінбеген сұм көзіне. БС. "Мырзаш батыр".

Сұрықсызданып, жабырқаңқы күйге түсті. ~ Омбыға таянған сайын күн сұрқай тарта бастады. Түнде бозқырау тұрып қалады. Ұры қатты: керуеншілер кезектесіп көлік күзетеді. Інісін киізге орап жатқызып, Қартқожа ұйықтамайды. Ж.Айм. ~ Аумалытөкпелі дүниенің қисық-қисық жолы бар. Жылдың да қақаған қысы, көк майса көктемі, сұрқай тартқан сары күзі, бет қарыған керімсал, ыстық шілдесі бар. Адам өмірі де сондай боп өте бермек. С.Бақб. ~ Сұрқай тартқан бұлыңғыр аспан. Бір апта болды, өстіп түтін басқандай түнереді де тұрады. С.Мұр. * Түнімен көз ілмей шыққан Досмағанбет ертеңнен бері сүлесоқ; жан әлемі құлазып, дүние бірыңғай сұрқай тартты. Н.Дәут. * … бүкіл медресе іші ел тірлігінен аулақта қалған суыр ініндей сұрқай тартып, қапас үйдің іргесі қабырғасын қысқандай тынысы тарыла берді. С.Жүн. * Қайтып күн көрінбейді. Құбыладан қаптаған тұтас алапат бұл күннің көзін айтадан сірестіріп басып алды. Тоғай іші қайтадан сұрқай тартты. С.Жүн.