Жоқтан өзгеге. ~Әшейінде сәл нәрсеге жылап жібергіш әйел -дердің дымы шықпай қалған-ды. Сол ес таптырмаған бойда екі арбаны жетектеп бір шетке әкетті… Ж.Ахм. ~ Ортасында сорайып өскен сасырдан су мылтық жасап, бірін-бірі сумен атқылады. Сәл нәрсеге мәз, риясыз шаттанып күліседі. Т.Сәу. ~ …сен көз айырмай қанша аңдысаң да, бірақ әлгі сұғанақ ұры жанар енді қайтып көрінбепті; есесіне бұл тыныштықтан айырылды; сезікті көңіл секем алғыш; сәл нәрсеге күдіктенеді. Ә.Нұрп.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
СӘЛДЕ САЛДЫ
Молдалықпен айналысты. ~ Мырылдады азандай, Сәлде салды қазандай, Тасбиқ алды қолына. Тап сопыдай сүмиді, Тап молдадай мүлиді, Кірді тәубе жолына. Кіргені оның қалайша? Кіргені оның былайша: Қазан сәлде қаңқиды. Таңырай мұрты таңқиды, Қос құлағы салпиды, Бір момын боп маңқиды. М.Жұм. ~ Сәлде салған мынау кім бастарына, Ақсақалдар ұсынбай ма жастарына. Қартайғанда, қыз іздеп, не қылады, Кәрінің қыз бара ма қастарына? М.Ж.Көп. ~ Ақ сәлде салып, ақ киім киген әулиенің атақ-даңқы тез-ақ тарайды. Суқараңғы соқырды құлан таза жазып, ақсақты құлындай ойнатып жібереді екен деп жұрт аңыз ғып айта бастайды. С.Ақт.
СӘЛЕМ-САУҚАТ СҰРАСТЫ
Амандық білісті. ~ Әлиялар құшақтасып сәлемдесіп болған соң, Халима жеке келіп, қолымды алып, сәлем-сауқат сұрасты. З.Нұрт.
СӘЛЕМ АЙТ
Сәлемімді, сөзімді жеткіз д.м. ~ Ханыша тұрды сөйлеп би мен бекке: «Баласы Ұлы жүздің, разымын, Түспедің бірің ара бұл тентекке! Сәлем айт Әлімқұлдай датқа-бекке! Болмаған арашашы мұндай итке. І.Жанс. ~ Ертеңгі елге біздің отбасымыздың кешірмесі тамаша бір тәлім болар, — деп бір тынды да, — Бикенге сәлем айт, — деп Бөкеден бетін бұрып кетті. Б.Жұм. ~ Ежелгі тәртібімді бұзбайын да, Өлең жаздым, Алматы, Сіз жайында. Сәлем айт терек-ұлға, қыз-қайыңға! Әр көшеңіз — әуен ғой әлеуметтік, Сіз Бас шумақ болғанда, біз — Қайырма. Е.Аш.
СӘЛЕМ АЙТТЫ
Біреулер арқылы базынасын білдірді, бұйымтайын айтты, тілегін жеткізді. ~ Дәрменнен сәлем айтып,Сәмен, Сейіт сияқты Затонның Абайды жақын дос көретін бір топ кедейлері де, грузчик жұмыскері де келіп кетті. М.Әу. ~ Қалай, қабырғаңмен кеңестің бе? Құда тағы сәлем айтыпты. Жақ ашпадым. Ұртына жамау түскен бәтеңкемнің ұшымен жер сызғаладым. Н.Сер. ~ Бұл әңгімені естіген мен «онда маған басқа жерден үй соғып берсін» деп біреулерден сәлем айтып едім, құлақ аспады. Қ.Түм. Амандығын жеткізді. ~ Не жазыпты?— деді Әділбек, басын жоғары көтерместен өз ісімен болып. —Амандық… Бәріңе сәлем айтыпты,— дей салды ағасы босаң үнмен. Х.Ес.
СӘЛЕМ БЕРУГЕ ЖАРАМАЙДЫ (ЖАРАМАДЫ)
Татымайды, теңі емес д.м. ~ Тау жақтағы бұрын саяжай болған үй екен. Екі қабатты демесең, көзге қораш, ортақол бизнесменнің коттеджіне сәлем беруге жарамайтындай. Т.Сәу. ~ Кісі басқан ізін білдірмей солай да жүреді екен-ау! Жазған хаттарыңда жолығуға тым асыққан адам сияқты көрінетінсің. Қасыма келіп тұрып сәлем беруге жарамағаныңа таңмын! Р.Рай.
СӘЛЕМ ЖОҚ, САУҚАТ ЖОҚ
Әй-шәй жоқ, амандық-саулықты сұраспай д.м. * Таңғы шайын ішіп бола бергені еді. Аспаннан түскені де белгісіз, жерден шыққаны да белгісіз Сұржекей кіріп келді. Түсі өрт сөндіргендей. "Ауданға жүресің!" деді, сәлем жоқ, сауқат жоқ. С.Елу. * — Қайнаға, бұл да біреудің түтін түтетіп отырған үйі. Сәлем жоқ, сауқат жоқ, әкіреңдеп кімді басынасың. Ә.Нұрп. * ~ Тани кетті. Бет-аузын сақал-мұрт көмген режиссер. Өзі сияқты аула сыпырушы пақырларға мойын бұрмастан, сәлем жоқ, сауқат жоқ, кимелеп өте шығатын көкірегі аяққаптай неме. Н.Сам.
СӘЖДЕГЕ БАС ИДІ
Дінге берілді. ~ Бір кезде басына сәлде орағанды көрсе тұла бойы тік тұрып, анадайдан ат-тонын ала қашатындар қып-қызыл белсенділер, енді келіп, пенсияға шыққан соң райларынан қайтқансып, сәждеге бастарын ие қалыпты-ау. О.Сәрс.
СӘЛЕМ ЖОЛДАДЫ
Алыстан сәлемін айтып, хабарын берді. ~ Түстік жақта асқақ Алатау алыстан сәлем жолдап, бәрін көріп, біліп басу айтып тұрғандай. Б.Қыд. ~ Сонымен дәл кешегі кеште бұл ауылға Күредегі Әлиден бір жасырын, суыт хабар жеткен. Қарымсаққа екі ауыз сәлем жолдап: «Қыз қайтарылып, жігіт ұсталып берілетін болды… Османның көзін құртатын түрлері бар. Екеуін бір жаққа жөнелт» — деген. Ж.Ахм. ~ Қамысты аралдың иінінде қалқыған аққу шоғыры кесек-кесек қар секілді елестейді. Андасанда айдынның етегін үтіктеп, ақырын маңған ауыр баржа жағаға сәлем жолдап боздап өтеді. Т.Сәук.
СЕРТ ҚЫЛДЫ
Ант ішті, уәделесті. ~ Мал тапқаны бір іздеп таппақ болып, Серт қылып, бір- біріне уәде берген. Абай. ~ Үсен, мақтанасың ғой, – дейді Салахиддин. Мақтанасың ғой дегеніне намысы келіп, Үсен серт қылып: – Сол қияға шықпасам, өзім қия болайын, – дейді. Ә.Бөкей. ~ Егер сен осы вагонмен Семейге жететін болсаң, мен Кәрім болып жаралмай жерге кірейін!—деп серт қылады. І.Жанс. ~ Төстік жүрерде Кенжекей Құба інгенді бураға шөгереді. «Не Төстік өлді деген күні ботала, не Төстік келді деген күні ботала!» – деп серт қылады. "Ер Төстік".
