ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

* Көп жыл ел басқарып тізгін ұстап қалған машығы ма, әлде өзгеден қашан да бір демі артық, пысы басым жаратылған өктем жан ба, түр — түсін көрмесем де, маған ол шақпақ тастай шымыр, шақар адам боп елестейді. Т.Ахт.

Тайқы маңдай, сопақ бас. Көбінесе кекесін ретінде қолданылады. * – Ана жолы ауылдан сөк келгенде, соған қосып былғайтын май таппай сарсаңға түскенімізде, өзің амалын тауып едің ғой. Шақша басыңды тағы бір шайқап көрсейші, көкежан. О.Сәрс. * Көсе шал отыр. Тақиясы шошайып. Шоқша сақалды шақша бас шал отыр. Жаңылтпаш. * Мына шақша бас, қушық шеке қулар мұндай істі ойлаушы ма еді, – деп, түлкі тауықтарға ожырая қарайды. ҚЕ.

Миы ашыды; не істерін білмей, ойы сан-саққа жүгірді; басы мең- зең болды. дұрысы: ШАРАДАЙ БАСЫ ШАПШАҚТАЙ БОЛДЫ Қатты абыржыды; не істерін білмей, састы, дал болды. * Сөйтіп, Адам санасында екі үн тайталасқа түседі. Арпалысады. Сенің шақша басың шарадай болады. Адамға сол екі үннің бірін таңдау еркі берілген. С.Елуб. * Шақша басы шарадай болған Бақытжан өлердегі сөзін айтып жіберген соң және тойдан түсетін ортақ «қазынаның» қақпағын да толығымен өз қолына берген соң, Мақай келіннің бетін ашуға еріксіз көнеді. С.Мұқаш. * Көненің көргені көп. Даудың қилы-қилысы алдына келеді. Шақшадай басың шарадай болады (С. Төл.). * Жұлқынып жұмыс істеймін деген кісіге – ауыл аймағында нан табар қарекеті болмай, жұмыс іздеп, ел-елді шығандап кезіп, шақшадай басын шарадай етіп жүрген өзбекті көреміз. Д.Досж. * – Саған көптен бері айтпай жүрген бір сырым бар. Ол сырды ана екі қатынға, әзір білдірме, олар білсе, шақшадай басымды шарадай ғып ойран салады. Ә.Шәр.

* Кеудесіне нан піскен мынау сонакөз пристав әлінен асып, қазақ әйеліне қырындапты. Қорқытып зорлық жасауға ұрыныпты. Бұлар бізге шақырылмаған қонақтар. Ғ.Біләл

* Әйтеуір қыбырлап тоқтамай, шала-жансар жүріп тұратын бір сағаттар болады ғой. Шешемнің денсаулығы сол тәрізді. Б.Соқ. * Жар астында шала-жансар болып жатқан кәрі бурасының бейшара халін көріп, Қазанғап шыдай алмай кетті. Ш.Айт.

~ Мақандікі қоқан-лоққы емес. Ол сені ертең- ақ қуғызады. Жай қуса жақсы… Шулатып, күйе жағып, анкетаңды былғап, шала байлап жібермесін де. Оған да барады ол. Өйткені сен оған жұрттың алдында тіл тигіздің. Ол ондайды кешірмейді. С.См.

~ Ол өзі тілді, батыл жан еді. «Мендей ақылды тапқыр болмағансын шамаңды байқасайшы». «Оу, сен боркемік, жасық неме қашаннан бері кемеңгерсің?» .«Мен саған қарағанда ұстамдымын, айлалымын». «Аңғалсың… Иә-иә, өгіз бұзаулапты десе сенетін ашық ауызсың…» «Жә, сен сөзге қонақ бер. Тыңда… Досымсың ғой, өзгеге айтпасам да, сенен сара ақылымды аямайын-ақ. Оқу-тоқуың да аз адамсың. Ғайшаның байысың, обал шығар…» «Кет-ей шайтанның сапалағы. Саған еріп адасқаным аз ба? Әрі жүр». М.Сүн.

Шәйі сұйылып, ағарды. ~ Әй, кемпір, шайың кесіліп қапты ғой, қызартарыңнан салсаңшы былай! – деп Қалиасқар Байсұлтанның кесесіне қол жалғады. Ә.Асқ.

~ – Әй, оның қолынан келер ме екен? Оның бір сенген адамы Мақыштар еді, олармен әнеугі екі бие туралы шайырғал болып қалды десіп еді ғой. Ж.Айм.

* Оспан бастаған ерлердің күресін қолдап Баркөл елі атқа мінген болса жауыздардың шақ-шәлекейі шығар еді ғой. Әттең, арамыз тым шалғай, ұшарға қанатым жоқ. Ж.Шәк. 6 Әлегін аспаннан келтіргендей күйге жеткізіп бара жатқан. Қатын- баланы да таңдамай ұрып, ұлар — шу ғылып сабаған. Тұс-тұста ұстағанын кергілеп сабауда. Аз үй кедейдің шақ-шалакейін шығарып, түтіп бара жатыр еді. Ж.Ахм.