ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Күш-қайратын жоғалтқан жоқ, шыққан биігінен тайған жоқ. * Тегін емес. Бір жартылыққа мына қызды басы бүтін айырбастаймыз. Байқаймыз, сіз де әлі тұғырдан таймаған секілдісіз. Секстің түбін түсіріңіз таң атқанша…» Қ.Жиен. ~ Кімде – кім ерсі, оғаш қылығымен көзге түсіп, жұртын ұятқа қалдырса, ондайды «сүйекке таңба салды» дейді. Тұғырынан таймаған, қайратты, ширақ адамдарды «сүйегі асыл екен» дейді. Ө.Кәр. ~ Ал анау әйел алыстан келген! — Ол әлі тұғырдан таймаған, бірақ өте жүдеу, қажып біткен, беті қайыстай қара әйелді көрсетті. Ф.Дост. ТҰҒЫРДАН ТАЙДЫ

Ішкен асын ақтамады, тамағын ішіп, табағына түкірді, көрген жақсылығын қорлады. ~ Төртбес жыл-дан бергі төсек татуы Жамалды Жа-қып-бектің сөзімен тастап, оған қиянат істеді? Не үшін ол өзінен тып-тыныш отыр-ған қалхоздың тұзына түкірді? Жал-пақ елдің бәрі жарлыжалшылары, қал-хоз-ға ұйысып, ойнап-күліп тіршілік істеп жатқанда — елден ерекше шыққаны қалай? І.Жанс. ~ Болдыруға жақындаған екі атпен сүйретіліп келіп қақпадан кіргіздім, Үсейін шанадан түсті де маған таяп келіп таяғымен көзіме шұқып тұрып: -Атада нәлет, тұзына тышқан сабака! Қазір қақпадан шығып кет! Қайтып менің көзіме көрінбе!-деді. Өзі Күлзейненің артынан үйіне кіріп кетті. І.Жанс. ~ Бұл күнгі жастар Құдайды, аруақты аяққа басты ғой. Дәм-тұз дегенмен есептесу жоқ, тұзына тышты деген осы да!- деп қара бұжыр сұрланып, шырайын өзгертіп, қарсы сөйлеген жас жігітке ішінен кіжінген пішін көрсетті… Б.Май.

Бұрынғы дәрежесінен, күш-қайратынан, билігінен айрылды. * Тәніні жұрт: салмақты, ақылды, тиышты адам деп, әрі «хан тұқымы» деп көтерген еді. Оны тұғырдан түссе де елдің ақылынан қалмаған Айғаным да қолдаған еді. С.Мұқ. * Қазақ халқының ауыз әдебиетінде «тұғырдан түсті» деген сөз бар. Мұның негізгі мағынасы «бүркіт тұғырдан түсті», «бүркіт тұғырда отыра алмайтын дәрежеде», «қажыды», «қартайды» дегенді ұқтырады да, адамға қаратып айтқанда, «тақтан түсті», «мансабы кішірейді», «бұрынғы арыстандай ақырып, бурадай зіркілдейтін күні өтті» деген ұғымда. Ж.Баб. * — Құдайға шүкір, тұғырдан түсіп отырған ешқайсымыз жоқ қой. Көмекшісін берсе әне, бермесе тағы әне… А.Сейд. * – Аяқлауға жарамайтын кәрі-құртаңды қайтем. Елде ілікке татитын қатын дейтін қатын қалды ма бұл күнде. Бірі – ауыру, бірі – арақкеш. Тұғырдан түсе қойғам жоқ, баяғыда атабабаларымыз біздің жасымызда бір қызды қартайтқан емес пе. Т.Сәу. ~ Жасы алпыстан асып, жетпіске таяп қалса да әлі тұғырынан түспеген сәнқой кісі. Ә.Шәр. ~ Жасы алпысқа таяп қалған бәйбіше тұғырынан тая бастаса да, мұндай қысыл таяңда дұрыс ақыл беретін, жол табатын кісі еді. Ә.Шәр. ~ Қара жерге кіргенше соны ұқпай, өмірден тәлім алуға да жарамай, тұғырдан тайып кетіп жатқандар аз ба?! Н.Кел.

Іске деген құлшынысын, жастық жалынын танытты. ~ Мұрнында қыспа көзәйнегі бар, желкілдеген сұлу шашы қарсы қайырылған, тұйғындай жұтынған жас жігіт түрегелді. Ағып тұрған сөз екен: неше түрлі жалынды, жігерлі, үмітті сөздерді соғып еді кеп, адамның сайсүйегін сырқыратты. Ж.Айм.

Бір жерге келуге жазды, сәті түсті. ~ Ишаны қол тапсырған ішіндегі, Осындай кесапаты молақ қала. Бұл елге тұз-дәм айдап тағы кеппін, Талақ тастап кетіп ем біржолата. БС "Болат, Жанат". ~ Келіп қалдым Баянға дәм-тұз айдап, Таңертеңнен жүрегім тау-құзда ойнап, Толқынына шомылып, құмында аунап, Жасыбайды жатырмын жалғыз жайлап. С.Мәу. ~ Ақ Жайықтың бұйырды да тұз-дәмі, Өр көңілім тұңғыш сертін бұзбады. Мені көрсе сызылғанмен жігіті, Көйлегімді ауырлайды қыздары. Б.Баймұқ,

Жұдырықтай болып жиырылды. ~ – Аруақ атқыр! Менің атым! – Қадыр дүрс қойды; тұйғындай құнтиып, беткелген атқа ақыра жармасты. Дереу атып мінді. Ж.Айм. ~ Өзінен басқа жан жоқтай, Жетіп келді ұмтылып. Қарсы ұмтылды Алпамыс, Ақ тұйғындай құнтиып. "Алпамыс батыр." ~ Жануар торы жорға су төгілмес қой жорға екен, қамшы салдырмай келеді. Тіпті кейде арындап, шүрегейге түсетін тұйғындай құнтитып, ауыздықты баса береді. Б.Қыд. ~ … Бейіт басына тұйғындай құнтиған жеңіл мәшине кеп тоқтады. Ө.Кәр.

Тіл табысты; тату-тәтті тұрып кетті. * Ертеңінде Балта ауылына жалғыз кетті. "Әлден әйелге бет-ажарым өтпейді. Сонда тұз-дәміміз жарасты дей алам ба? Майсара екеуміздікі осы қандай тірлік? Қосылдық па? Әлде орысша айтқанда сожительство дейтін беймәлім берекесіз әрекет пе? С.Смат. * Бұдан бір жыл бұрын ЖенПИ — ді бітіріп келіп, осы мектепте математикадан сабақ беретін, көк етікті кезікпей, көн етіктікі менсінбей күйеу таңдап жүрген Мәрия деген қыз бар екен. Екеуінің тұз-дәмі жарасып, келесі көктемде үйленіп алды. Қ.Жұмад. * Ауылдан шыққан азамат, тәрбиесі, тәртібі қазақша деп арқасын кеңге салып, онша күдіктенбейтін. Қайта осы екеуінің тұз-дәмі жарасып кетсе екен дейтін іштей аналық тілегі болатын. Ақыры, міне, шошақай қыз тайраңдап жүріп шоқ басты. С.Смат.

Барынша жинақталып, шабуыл жасауға дайын тұрды д.м. ~ Мүмкін көзімді ашсам, көкте жүріп жерді көріп, жүрегімнің қабы жарылып кетерме. Бір мезгілде сырылдап, тұйғындай түйіліп, жерге қарай зымырады. БС. "Атымтай жомарт". ~ Дүңгендерден олжа түсіреміз деп, өздігінен ұйымдасқан суық жүрісті жігіттер, аң мылтықтарын асынып, сойыл, шоқпар алып, жаудың артында қалған әлсіз тобына тұйғындай түйіліп көрген. Т.Рыс. ~ Шәріптің көзінше тұйғындай түйілген жігіттерді, әзіл- шыны аралас жер соқтырып кетеді. Т.Рыс.* Күйеуінің сырына қанық Жақанның айласы қырық есектің жүгінен де ауыр. Шәріптің көзінше тұйғындай түйілген жігіттерді, әзіл-шыны аралас жер соқтырып кетеді. Шәріп соған мәз Т.Рыс.

Өмір жасы таусылды. ~ Тектілікті жақтаған, Бар еді ғой киесі. Таусылды да тұз-дәмі, Иесі өтті өмірден. Тіршіліктің ызғары, Шалды мұны көңілден. А.Түс. (Алма Түсіпбекова) ~ Жаратқанның үкімі бойынша, сол күні, қай түпкірде жүрсе де құтыла алмайды. Үйінде, мамық төсекте шалқайып жатса да… Өйткені, тұз-дәмі таусылды. Жаратқанның үкімі мінсіз болмаса, пайғамбарлар өмірден өтер ма еді? С.Қасымб. ~ Сәл кешіккенде, Бейсен Достарыңнан айырылып қалатын едіңдер… Әйтеуір, тұз-дәмі бітпегендігі шығар, оның үстіне құдай жарылқап, қызы үйінде болып, дер кезінде ауруханаға сол әкелмегенде, жағдайы қиын болатын еді ғой. З.Нұрт.

Шарасы қалмады; не істерін білмей, дал болды. * Соныңмен Құдай жолын емес, ләззат қуған кәзіргі Адам түптің-түбінде тұйыққа тірелері хақ. Өйткені нәпсі – тұзды су. Ішкен сайын шөлдетер. С.Елуб. * Екеуі де тұйыққа тірелгендей бір ауық үнсіз қалды. Т.Әбдік. * … ал халық сорлы, бұрын-соң адам баласы есітпеген ем қонбайтын бейдауа індетке ұшырап, келешек ұрпақтың тағдырын тұйыққа тіреп қойғаны анау деді. Ә.Нұрп. ~ Күшің қораш болса, құлқыңмен жағып, еңбегіңді өткізіп сыйласып қинайсың. Не оның да тұйыққа тірелер осал жерін біліп ап, амалсыз көнуге мәжбүр етесің. Біреуіне қайрат, екіншісіне мінез, үшіншісіне айла керек. Ә.КЕк.