ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Айтқаны екі етпей орындалып, даңқы гүрілдеп, беделі артып тұрған адам туралы. ~ Сен болсаңқылышыңнан қан тамып, түу деген түкірігі жерге түспей тұрған мәртебелі ұлықсың. Мен болсам қамауда жатқан тұтқынмын. Біздің арамызда қандай әңгіме болуы мүмкін? Қ.Жұм. ~ Кенжеғұлдың дүрілдеп тұрған кезі. Түу деген түкірігі жерге түспейді. Онымен құда болуды кім арман қылмасын?! Т.Әбд. Бет қаратпайтын қызыл шұнақ аяз туралы. ~ Ақ қармен жым-жылас болып көмілген, кейбір үйлердің түтіншыққан мұржасы, жылтыраған терезелері ғана көрінеді. Күн қызыл шұнақ ызғырық, түу деген түкірігің жерге түспейді, желге қарасаң, бет аузыңды тыз еткізеді. Б.Май.

Дастарқанынан дәм татты. * Әрі, «бір күн тұзын татқанға қырық күн сәлем» демекші, шешесі туралы жазылған шығарманы оқыса, Шынардың ішінде ертең ыстық құйын ұйтқитыны сөзсіз. Т.Әл. ~ «Пәре» атты адамды өз рухының былғанштығына орай, «құлақ кесті құл етіп,» алуға болатын «ғылым» Гоминдаң үкіметінің тұзын татқан барлық төрелер үшін дұғалық суындай. Ж.Ахм.

Күш-қайратын жоғалтқан жоқ, шыққан биігінен тайған жоқ. * Тегін емес. Бір жартылыққа мына қызды басы бүтін айырбастаймыз. Байқаймыз, сіз де әлі тұғырдан таймаған секілдісіз. Секстің түбін түсіріңіз таң атқанша…» Қ.Жиен. ~ Кімде – кім ерсі, оғаш қылығымен көзге түсіп, жұртын ұятқа қалдырса, ондайды «сүйекке таңба салды» дейді. Тұғырынан таймаған, қайратты, ширақ адамдарды «сүйегі асыл екен» дейді. Ө.Кәр. ~ Ал анау әйел алыстан келген! — Ол әлі тұғырдан таймаған, бірақ өте жүдеу, қажып біткен, беті қайыстай қара әйелді көрсетті. Ф.Дост. ТҰҒЫРДАН ТАЙДЫ

Ішкен асын ақтамады, тамағын ішіп, табағына түкірді, көрген жақсылығын қорлады. ~ Төртбес жыл-дан бергі төсек татуы Жамалды Жа-қып-бектің сөзімен тастап, оған қиянат істеді? Не үшін ол өзінен тып-тыныш отыр-ған қалхоздың тұзына түкірді? Жал-пақ елдің бәрі жарлыжалшылары, қал-хоз-ға ұйысып, ойнап-күліп тіршілік істеп жатқанда — елден ерекше шыққаны қалай? І.Жанс. ~ Болдыруға жақындаған екі атпен сүйретіліп келіп қақпадан кіргіздім, Үсейін шанадан түсті де маған таяп келіп таяғымен көзіме шұқып тұрып: -Атада нәлет, тұзына тышқан сабака! Қазір қақпадан шығып кет! Қайтып менің көзіме көрінбе!-деді. Өзі Күлзейненің артынан үйіне кіріп кетті. І.Жанс. ~ Бұл күнгі жастар Құдайды, аруақты аяққа басты ғой. Дәм-тұз дегенмен есептесу жоқ, тұзына тышты деген осы да!- деп қара бұжыр сұрланып, шырайын өзгертіп, қарсы сөйлеген жас жігітке ішінен кіжінген пішін көрсетті… Б.Май.

Көңілсіз, ренішті жүз. ~ * Дәл қазір астындағы атын түсіп беретінін айтқанда, Бөкпенбай, шырқ бұзып қайтеміз?!» деп Кәденге қарайлады. Үшеуі ордаға қайтып келгенде, түстері сынық еді. Т.Әлімқ. ~ Еламан жаққа көз тастап қысқалау амандасты да, төрге шықпай есік жаққа, қазандыққа шынтағын сүйеп отырды. Түсі сынық. Киімі жұпыны. Ә.Нұрп.

Отасын құрып, өз алдына үй болды. ~ Қайтадан түтін түтетіп, қайтадан шаңырақ көтеріп отырған аяулы азаматтың көңіліндегі үміт сәулесін біржола үзуге дәтім бармады. М.Мағ. ~ Бас құрап, шаңырақ көтеру, түтін түтету, түсінісіп тіл табысу қиын. Ал оны бұзып, қара қазанды қақ бөлу — оңай. М.Сүн. ~ Оспан ақсақал соғысқа қатысып, ит қорлықпен елге елуінші жылдардың аяғында әрең оралған. Жәмила деген жүрегі жаралы соқа бас келіншекпен тұздары жарасып, түтін түтетті. З.Жүк.

Ептеп танығандай, жүзі есіне түскендей болды. * – Түсін шырамытып отырсаң, есімі Меруерт. Төркіні Сайқын жағында, –деп Әріп кіржің етті. Т.Әлімқ. * Келсе, айтқандай елдің адамдары екен. Түсін шырамытқандай Түгелмен шұрқырасып, іш тарта амандасты. Ү.Жәл. * Демежан оның өңін шырамытқандай болып, «осыны қайдан көрдім» деп ойланып қалып еді. Қ.Жұмад. * Қараш өзінің жөн — жапсарын айта бастағанда, шал: — Бәсе, өзім де түсіңді шырамытып ем. Әкеңе ұқсапсың. Даусың да айнымайды,- деді. Т.Әл.

Қазан-ошағы бір. ~ Бәйбішеден төрт, тоқалдан бес шаңырақ көтеріп отырған Байкөбек тұқымы еншілерін бөліспей бірге көшіп, бірге қонған жүгі ортақ, түтіні бір тұйық ауыл жаттан жаушы, жақыннан даушы күтпеген. Қ.Ысқ. ~ ~ …бұрын Едіге балалары билеп қалған Әлім, Байұлы — екі Алшын Кіші жүз атанып, оты бірге жанып, түтіні бірге шалқыған бір жұрт болып едік қой. Ә.Кек.

Сыр білдірмеді, қалпын өзгертпеді. ~ Арбакеш кәрия жол бойы жұмған аузын ашқан жоқ. Түсін бермей тұнжырап алған осы кәрия тым тұйық. Ә.Нұрп. ~ Небір сыр тұнып жататын сабырлы жігіт қой, түсін бермеді. М.Қаб. ~ Қалай бассам да қадамым қатеге ұшырайды»,- деп түйді де, осыдан кейін ол бір жанға түсін бермей сазарып алды. Қора ішінде толып жүрген қарулы кісілерге де назар салмады. Ә.Нұрп. ~ Қысы- жазы түсін бермейтін, жап- жасыл шырша да оған бір түрлі көңілсіз, мұңды сияқтанып тұр. М.Сүн.

Елдің (үйдің) жағдайы бірде олай, бірде бұлай болды. ~ Даланың түтіні бірде түзік, бірде қисық ұшты. Әуелі ақар-шақар бала егіздеп өсіп, мал сегіздеп көбейіп, араз бітісіп, туыс құшақ жайып қауышып, жалпақ жұрттың айдарынан жел есті. Келер бір замандарда ел іші нілдей бұзылды. М.Қаб.