Бүкіл жұртқа, жер жүзіне аты жайылған. ~ Ерте күннен жете «аластауға» тиісті, үкімет үшін «сезікті» адамдар аңдылады. Шың-ши-цәй айдай әлемге әйгілі «қара тізім» дейтінді шығарды. Ж.Ахм. ~ Вертолетпен аңшылық жасау кімнің қолынан келетіні таяуда ғана айдай әлемге белгілі болды. Ш.Мұр.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙДАЙ ӘЛЕМДІ АЯҚТАЙ ЖЕРГЕ ТІРЕУ
Үлкен дүниені кішірейтіп көрсету. ~ Егер сонша зор аймақты алып жатқан салуалы ордалы, байтақ Отанды қазақ бір-ақ
жерде қырылған болса, ол сөз болар ма еді? Бұлай айдай әлемді, аяқтай жерге тіреудің орыны жоқ. Б.Қыд.
АЙДАЙ ЖҰРТТЫҢ АЛДЫНДА
Қалың елдің, көпшілік жұрттың көзінше. ~− Көп былшылдамай көзіңе қара! Ышқыр бауың салбырап кетіпті. Әрлі–берлі өткендердің біреуі аяғымен басып қалса, айдай жұрттың алдында масқара боп жүрерсің? Жан–жағың тола әйел… Ә.Кек. ~ Соған ба, жоқ ұрының айдай жұрттың алдында ақ бөзден ауын салақтатып шұбалтып тіккен тіз киімшең қалғанына ма, біреулер мырс-мырс күліп жіберді. Ә.Кек.
АЙДАЙ СҰЛУ
Теңдесі жоқ көркемдік сипаты. ~ Балалық па, Қысылса да, Басқаның Қызғанышпен қарағанын қалайды. Оңашада Айдай сұлу арайлы Ағын шашын алдына алып тарайды. Қ.М-Әл. ~ Тыныбектің бір баласына өз жұртының айдай сұлу кызын да бермек болған. І.Ес.
АЙДАЛАҒА (ДАЛАҒА) ТАСТАДЫ
Керексіз қылды. ~ Қай жарылқағанын көрiп риза болам? Өмiр бойы мал бағып кеп бiр күн ауырып едiк, керегiмiз болмай, қаңғыртып айдалаға тастадыңдар. Бiр шана шөп сұрасақ – жауабың мынау. Т.Сәу. ~ Мұраттың дәл осы бір кескіні көзіне елестегенде, ол және қасақана елестей береді, Ержан өзін-өзі далаға тастай қашқандай болады. Т.Ахт. ~ Сөйтіп бостан-бос қаншама кен байлығы шығынға ұшырайды. Біздің бұнымыз әрине жаратылыстың өзінің берген байлығын орынсыз далаға тастау. І.Ес. ~ Батыреке-ау, енді өтірік пе? Сүтемген кім, біз кім? Қой әрі, жоқты айтпай. Немене, сонда көрінгенге берердей, далаға тастай алмай жүрген баламыз бар ма екен. С.Жүн.
АЙҒЫР ШАПТЫ
Айғыр биеге жанасты. ~ Ей, батырсымақ, айғыр шапты, бие тапты. Сенің оған қандай қатысың бар? – деген екен. БАҚ
АЙДАЛАДАҒЫ БІРЕУ
Еш жақындығы жоқ, көлденең көк атты.~ – Жаным ашып… маған не қарындас, не жиен, не жиеншар емес, айдаладағы біреуді қайтем. Заңға сыйса дегенім ғой… С.Мұқ. ~ Құдай-ау, айдаладағы біреудің де жақсылығына жақсылықпен жауап қайтарасың, ал өзіңді дүниеге әкелген, сен үшін отқа да, суға да түскен әкеңе ешқандай жақсылық жасай алмау не деген қылмыс! Т.Әб. ~ Көріп, қасында тұрмаған айдаладағы біреуге, шыбындаған аттай болып, бас изеуін өзінің» деп оған зығырданым қайнады. Ә.Нұрш.
АЙҒЫРДАЙ АЗЫНАДЫ
Қоқиланды, қырына алды. ~ Он жетінші жылғы төңкерістен кейін екі жылдай аумалы-төкпелі заман болды ғой. Айғырдай азынап ақтар келді. Елді қырып-жойып бір тарының қауызына сыйғызды. Барғанынан келмесін, жатқан жерінен тұрмасын. Аты өшсін!.. C.Ом. ~ Тамағы тоқ, жұмысы жоқ, күндіз-түні ерігіп бос жатқан бойдақ әскерді әйелсіз, некесіз ұстау мұншалық қиынға түсер деп кім ойлаған. Елден шыққалы әлденеше жыл болған, содан бері бір шүйке бас көрмеген, кілең бір айғырдай азынаған еркектер. Қ.Жұм.
АЙДАН (АЙДАЙ) АНЫҚ (АЙҚЫН)
О бастан белгілі, дау, күмән тудырмайтын жәйт туралы. ~ Есік ашса кең аспанның күймесі, Айдан анық маған орын тимесі. Уа, дариға, жерге түспес жұлдыздар Сенің алтын омырауыңның түймесі. Н.Айт. ~ Осы антұрған намысқа қызып, біздің сыртымыздан неше түрлі пәле қарастырып жүр дейді. Қанайдың жай-жапсары бізге айдан айқын. С.Ом. ~ Балпық — батагөй қария, ділмәр шешен ғана емес, ел басшысы — көсем болғаны айдай анық. Б.Тоғ. ~ Жомарт үшін бәрі де айдай айқын, анық көрінетін. Махаббат жайлы ол ешуақытта пәлендей мән беріп, жөн сөйлеген емес. Ә.Әл.
АЙҒЫРДАЙ АРҚЫРАДЫ
Деміне нан піскен кеудемсоқ адам туралы. ~ Ал бұл мәселемен, меніңше, Қойшық айналыссын, Қойшықты бәріміз білеміз, жазғыш жігіт, тез жазады, тарих туралы төрт кітабы бар. Жазушылар одағының айғырдай арқыраған мүшесі. Ғ.Қаб.

