ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Дамыл көрмеді. * Түлкі бұлаң тарихтың нешеме бұрылысында ел азаттығы үшін талай тарланның тақымының тері кеппеді. Е.Тоғж. * Азаттық қазақтың ежелгі арманы еді. Түлкі бұлаң тарихтың нешеме бұрылысында ел азаттығы үшін талай тарланның тақымындағы тер кеппеді. Ат үстінде өткен ғасырлар көп болды. А. Ибр.

Жүргізбей қойды, тізгін бермеді, басып озды. ~ «Ойбай, Байшуақтың біз менсінбей жүрген жаман сары байталы Тастайдың атақты Қарасының тақымын аштырмай, бұғалықтап ұстапты». К.Сег.

Көлігіңнің қызығы ұзағынан болсын д.м. тілек. ~ Бейне бір саржұлдыз өзін келіп тарпа бас салатындай. Күн шыға көзі ілініп кетті. Бір заманда барып сырттағы даңғырлаған дауыстан оянып кетті. Асығыс сыртқа қарай беттеді. Аулада Жаныстың құрбы- құрдастары толып жүр. — Атың ат екен! — Жүрісті болсын! — Міністі болсын! — Тақымыңда қартайсын! — Басын өзің мүжі… Қ.Мүб.

Қинап, тергеді. ~ Күмән қылатын кісіңіз бар ма? – Болғанмен, тақымын бұрауға қауқарым жоқ… Жалғыз мен емес, барлық елге аян. Қ.Тол.

Жоқтыққа ұшырап, күнін әзер кқріп отыр. ~ Анау әке атастырған қыз қандай екен? Әй, ол кәдуілгі салпы етек ауыл қызы ғой. Біздің тақыр жерге қарап отырған әкейді тең көріп, кім кәмелетке келген саңлақ қызын келіндікке ұйғарды дейсің. С.Бег.

Атқа еркін отырып, шаба жөнелді. ~ Сәті түскенде, сирек те болса олардың бойын қыздыру үшін ерттеп мініп, ұлан–ғайыр албардың ішінде тақымын жазады. А.См. ~ Сонан соң, тақымын жазып алғысы келгендей, олай-бұлай шапқылап қыр көрсетті. А.Сей. ~ Кейін қарай сырғи түсіп бір жамбастап тақымын жазды. Жайдақ мінген биенің пышақтың қырындай арқасынан жайсыз орын жоқ шығар. С.См.

Алдап кетті, жер қаптырды; сан соқтырды. ~ Сыртқа шығып, вокзалдың айналасын адақтап оралды,буфетке де бас сұқты — зым-зия: "Көкке ұшып кетті ме, жерге кіріп кетті ме?.. Жарайды, бұ жолы Санчо Пансо мені тақыр жерге отырғызып кетті. Ә.Тар. ~ Аспан да, жер де у- шу, арғымақ елдің өзін дәріптеп, көкке көтеріп жатқанын сезді, көптің көзін арбай түскісі келіп, аяғын билеп басты, жаңа ғана өзін тақыр жерге отырғызып кете жаздаған биік көкті көргенде, одан әрі құлпырды. А.Смай. Түгін қалдырмай тонап кетті, барынан айырып, аш қалдырды, жерге қаратып кетті. ~ Лау, алым-салық,сойыс, талан-тараж елдің жағасын жығып, әсіресе Жетісудың қара керей, садыр, матай елдерін тақыр жерге отырғызып кетті. І.Жанс. ~ Кешікпей соғыс басталып кетті. Ауылымыз майданның астында болды. Ел таланды. Үрікті. Шошыды. Ақтың шығыны елді тақыр жерге отырғызды. І.Жанс. * Жылмиған Сағынғали Әліпқалиды онша жазалаған жоқ. Қолына жинаған біраз нар түйелерін, жас боталарын малының төлеміне алып, жетім үйді тақыр жерге отырғызған. С.Жүн. Онсыз да жүдеу ауылды тақыр жерге отырғызады ғой бұл күйімен. К.Қаз.

Тақымымен тебініп, атқа шүу-шүуледі. ~ Қара барқын түнде баран мінген жалғыз салт атты көлігін пысық аяңдатып, ауыл шетіне жақындай бере «Жеттім бе, жетпедім бе?» дегендей алдыға қарай еміне ұмсынып, онсыз да жүрісінен көңілін қалдырып көрмеген пырағына тақымын қыса түсті. К.Сег. ~ Чернов тақымын қыса түсті. Тек разъезден ұзап шыққасын ғана ат басын тартты. Ә.Нұрп. ~ Жауынбай қиыстай тартып бүлкілдете жөнелгенде, торушы адам құйғыта шауып, бүйірден қосылды. Жауынбай да Күреңтөбелге тақым қысты. Кәнігі күрең атылған жебедей бір — ақ ырғыды. С.См. Жанкүйер болды. ~ Аңғарғаныңыздай, арқасы қозып тұратын біздің Сары бүгін "Өнер барысында" "Көкжал"мен "Қыран" үшін тақым қысты. БАҚ ("ӘЖ") ~ — Алыста жүрсең де асылдың сынығы — арысымызсың. «Жалғыз баласы атқа шапса, шешесі үйінде отырып тақымын қысады» демекші, сыртыңнан атақ- абыройыңды естіп, тілеулес боп отырмыз. Сені нағашы жұртында қақпай көріп, бірдеңеден тарығып жүр демеймін. Қ.Жұм. Қорқып, жым болды. ~ Кезі келгенде қандай бәлеге болса да шыдайтыныңды бір көрсетсең, бар жауыңжымдай болып тақымын қысады. Әйтпесе емен де, семен де басынып, оңай қоржын қылып алады. М.Әу.

1. Алаяқтарға алданып қалды. ~ Ау, бәсе. "Бар тапқан ақшасын алаяқтар алдап кетіп, тақыр жерге отырып қалыпты. Өзін тонаушылар тонап, өлімші қып ұрып кетіпті…" деген үрейлі хабар да ұзын құлақтан жеткен… Т.Рыск. 2. Барынан айрылып, мұқтаждыққа түсті. ~ Үйленіп, жасауына дейін алған соң Дурновоның кедейліктен тақыр жерге отырып қалған помещиктің мұрагерін теспей сорды, иегіндегі әдемі қоңыр сақалынан басқа мақтанары жоқ, жиырма бес жасына қарамай басы жұмыртқадай жалтырап қалған неме еді. И.Бун.

Талай көлікті астына мінді д.м. ~ — Бұны «Иманөткелдің» Аманкелдісі айдап апарады. Инженер емес пе, талай мәшиненің тақымын тоздырған. Ұлеке, жүріңіз, кеттік, жолдан қалмайық. Қ.Түм.