ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Көңілі оқыс бұзылды; тез тиылды; қайтып қалды. ~ … сұрағына жауап тосып қалған бейкүнә райын көргендене дерін білмеді; әлденеге шамданып, ызаланғандай болған, ілезде сап басылды. М.Сүн. ~ Айкүмістің үйіне келе жүре бал аның айналасына баруды қояды, өзінен туған бала екенін білдіретін әрекет атаулыдан сап болады. Ғ.Слан. Оқыс тоқтады, саябырсыды. ~ Көрініс ұзаққа созылған жоқ. Шытынай сынған әйнектер мен төрт-бесмәрте атылған мылтық дауысы сап басылған шамада қоқыс арқалаған сарбаздар енді автобустан адамдарды демеп шығара бастады. Т.Әлж. ~ Жүрегін шарпыған қызғаныш Болтан марқұмды есіне алуы мұң екен, сап басылды. Ө.Кәр.

Керек кезде тиісті орнынан табылмайтын адам туралы. ~ Биікбайдың көз алдына өз зәріне өзі айналып соғып, өз сасырын мұрын шиыра иіскейтін, санда бар да сапта жоқ, әрнеден ақ тауы қайтқан кәрі бұқа келген-ді. С.Бақ.

1. Оқыстан есіне түсті, ойына келе қалды; көңіліне оралды. * Дала. Дала деп атын айтсаң-ақ ойдағы ерік, ендік, құлпырып тұрған көкорай шалғын, төбесі мұнарланып, тұманданып көкке тірескен асқар тау, күмістей таза бұраңдап ағып жатқан өзен, тағы санап түгесілмес жасағанның жаратқан табиғатының әдемілігі көңілге сап ете түседі. М.Жұб. * Есіне анау жолғы түнде ханымның бөлмесіне барғаны сап ете қалды. Ә.Кек. * «Қап, аристократ болған не теңі еді, аузынан-ақ қылғыта салмай. Енді не істесе екен?» Бір әдіс сап ете қалды есіне. Т.Сәук. * Содан «ойпырмай, мынау Дәу қара» болмаса қайтсін еді, деген ой сап ете түскені. Өтіп кеттім де, бірақ шыдай алмай қайта оралдым. Т.Ахт. * Аққұмның суын мұқым сағыныппын; арада күн өтпей жатып сайтанша сап еткен бұл неткен сағыныш, білмеймін, әйтеуір, түбіне дейін тамшы қалдырмай, сарқып іштім. М.Қаб. 2. Жетіп келді. * Міне, бүгін де ол көп ұзамай тағы да атқа қонатын келесі жорығы туралы ойланғалы келіп еді, есіне қайдағы бір алма сап ете қалды. Ә.Кек. * Ойда жоқта сап ете қалған комиссарды да көрген жоқ. Ә.Нұрп. * Кешкілік апақсапақта, айтқанындай-ақ Жәмила Сапабектікіне сап ете қалған. Жымыңдап, оны сыртқа шақырды. Қолына қағаз ұстатты. Ш.Құм.

Қайтыс болған кісінің аруағына ерекше құрмет көрсетті. * Атам айтады: «Шіркін-ай, сол зираттарға Самарқандтың көк тасын орнатпасам да, тым болмаса белгі соғып кетер ме едім». Н.Ораз.

Күтпеген жерден пайда көрді. ~ Елді бүлдіріп бара жатқан соң, Сәтекеңді қыздырып,үйінен айдатып шыққамыз… Құдайдың құдіреті, оңдырмайын дегенде осылай болады ғой, сан тимеске, сан тиіп, енді Ыбырай баласы ел билеген соң не қыларсың? Б.Май.

Ел есептесетін халге жетті, жұрт назарына түсті, еңбегі еленді. ~ Бірақ ол өзінің қамқоршысы Ли Хунчжанның көмегімен қайтадан санатқа ілініп, осының алдында ғана жаңадан асақталған төрт армияның біріне қолбасы болып тағайындалған. Қ.Жұм. ~ Басқа жұрт, ең аяғы, қарайлас, көршілес, тағдырлас қырғыз, өзбекке дейін өлгенін тірілтіп, өшкенін тұтатып жатқанда біз ескілікті мүлде жауып қойдық, өткендегі тарихи тұлғалар, бұрыннан тиым салынған арыстар тұрыпты, ара-кідік санатқа ілініп жүрген кісілеріміздің өзінің жөн-жобасы айтыла қалса, қаншама айғай шығатын. М.Мағ. ~ Ел едің құт дарыған Есім Малай, Қыдырып қызығыңды көрдім талай. Арқаңда үрлеп ішіп, шайқап төктім, Қайтқалы бет түзедім елге қарай. Кең біткен етек-жеңі ағайын ең, Беріпті саған дәулет соған жарай. Балаңа бесіктегі белгілі ғой, Санатқа ілінбеген Қожан қалай? Ж.Жаб. ~ "Саясатты жазбай болмайды. Әсіресе жас ақын-жазушыға онсыз қиын. Саясатты жазбасаң, сені санатқа ілмейді", — дейтін. Осы ойын екі-үш рет естідім. Б.Нұрж.~ Дегенмен қолдарынан анау айтқандай түбірлі жанашырлық келмесе де, балалар үйінде тәрбиеленгендердің де ертең зіңгіттей- зіңгіттей азаматтар боп, санатқа ілігіп кететіндерін естен шығаруға бола ма?! Қ.Жиен.

Аңыз бойынша, жаздың алғашқы күні балқып, еритін тас. ~ Гүлнардың шешесі Шаһадаттан естуінше, «Самарқанның көк тасы» деген бар. Жаздың басталуын ол араның халқы сол көк тастан біледі. «Күннің де екі көзі бар: біреуі жаздық, біреуі қыстық. Қыс басталарда күн жазғы көзін жұмады, жаз басталарда қысқы көзін жұмады. Күннің жазғы көзі ашылғанда, ең алғашқы сәулесі Самарқанның кек тасына түсіп, отқа қыздырған қорғасындай тас балқиды. Жаздың басы сол күн». С.Мұқ.

Уайым-қайғыдан, ауыр ойдан көзі ашылмады. ~ «Есіл жазым өтті,– деп,– Бәйшешегім кетті!» – деп, Санадан жүз сарғайып, Қасіреті мол жас зайып Қараңғы ұзын түндерде Үстіне қара жамылып, Күрсініп жер жылайды. М.Жұм. ~ Жаңа ғана жайын біліп шықтым. Анау сүйген балаң Әбіштің санадан сарғайған жары, қайғылы Мағыш қазір үзілгелі жатыр! Сені "соңғы демім үзілерде бір көріп, ырза қош айтсам" деп арман етті. М.Әу. ~ Елсіз, жұртсыз Сарыөзектің айналасында балаларым қорғансыз, қолдаусыз қаңғырып қалды-ау, деген санадан сарғайып өлді. Ш.Айт. ~ Институттағы менен басқа қыздардың мен сияқты сүйгендері жоқ па, әлде, бар бола қалған күнде, бәрі де ғашықтарына риза ма, іштерінде мендей санамен сарғайған біреуі де жоқ сияқты… С.Мұқ. ~ Тәңірі тумысынан артық жаратқан ұлы жандардың ақылдан азап шегіп, дүниеден санамен сарғайып пұшайман боп өтетіні содан ба? Ә.Нұрп.

Ызғар кетіп, күн жылыды. * Самалық! Самалық! Самарқанның көк тасы жібіді ме, көрдің бе? Қап тауыныңкөк құсы жүгірді ме, көрдің бе? Самалық! Самалық! М.Жұмаб. * Көк мұз болсам мен-дағы сөгілермін, Қаһан болсам жібірмін, егілермін, Шуағынан көктемнің бүгін, сәулем, Самарқанның көк тасы еріген күн. Ж.Қыд. ~ Сондықтан, аталарымыз айтатын «Самарқанның көк тасы жібіген күн» осы болар деп, тауық жылының мере-келі-берекелі басталғанына қуандық. Д.Қыд. Мейірленді; жүрегі жібіді, ықыласы түсті. * Күйік күй қыздың жанын тәтті қинап, Жастықтатыңдай-тыңдай жылап жатты. Көкке күй өрт жалындай шалқып жатты. Көк тасы Самарқанның балқып жатты. І.Жанс. * Көк базардың көне дуалдарында отырған көп дәруіштің көтермелеуімен бұл ән Самарқанның көк тасын да ерітіп жіберген еді. С.Смат. * Олар да пенде емес пе. Самарқанның көк тасын ерітетін Кремльдің сиқыр күшіне‚ әйтеуір‚ біз бірінші боп бас иеміз. Қ.Түм. ~ Көш, пәлекет, көш енді, бірге алып кет кеселді! Ала таңда азаншы шын жылады, көкке қарап қол жайып қынжылады. … Самарқанның көк тасы еріген күн қара тасы Қағбаның тұнжырады. Ғ.Жай.

Есепке алды, қатарға қосты. * — Егер балалары жақсы болса, ол кәрілердің аса бір қуанышы емес пе? Оны неге санаққа алмасқа? І.Ес. * Мерген екен! — деді Абдолла жүзінен ешбір қобалжу белгісін көрсетпей. — Тұрымтай өзі ұшқан жоқ атып құлатты ғой, бұл санаққа алынбайды. Басқасын отырғызыңдар. І.Ес. * Сен ұмытпай тұрғанда жирен бие мен торы құнанды актілеп шығарып бер есептен. Санаққа түсіп кетіп жүрмесін. Орыс болсаң да достыққа берік, көңіл жықпас жолдас боп кеттік. Шыны солай-әй! — деп әкең өзеурейді. Д.Досж.