ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Ұшы-қиыры жоқ, шексіз-шетсіз; сансыз көп. Ұзаққа, ұшан теңізге созылып жатқан қалың таудың биік жоталарын күн сәулесі бір сәтте алтынғамалғандай қып рең берді. М.Әу. Ал қазір ғой,— уақыт дегенің ұшан теңіз, жазуға деген құштарлық та бар, алайда бастай алмай дал бопжүрген жәйі бар. Ә.Әл. … Бақты қарауылынан он бір мың адамы бар атаман Бәкіш бастаған әскери қосын келіп кірді. Одан бұрын даәр тұстан кіріп сіңіп кетіп жатқан ақтар мен казактар саны ұшан теңіз еді. Ғ.Біл. Көктемде көлдей шалқып жатқан судан көк тиындық пай да көрмейміз. Өзіңіз ойлаңызшы, неге біздер солұшан теңіз мол суды далаға жібереміз? Ә.Әбіш.

Ең биік тұсы. Қарағайдың ұшар басына ғана шоқталып шыққан жасыл инелі бұтақтар қол шатырдың, төбесі сықылды. С.Мұқ. * Сол жағындағысының ұшар басында мүйізі шаңырақтай құлжа тұр. Ә.Кек. Сәл самал желмен тербелген биік тау шөбі, шыршалардың теңселген ұшар басы мен ұшқаттың ұсақжапырақтары қосылып ақырын ғана сыбдырлайды. А.Алт.

«Ұсқыныңды ұрайын, − деген бұл сонда іштей – Мынау қалпыңмен әкеңнің әйтшуіне әлі әзір жарай қоймассың». Н.Дәу. Ұлын көрмегеніне үш-төрт ай болған, көзі шүңірейіп, бұты тылтиып қалыпты. «Алты ай қыс үйіргетүскенбісің, ұсқыныңды ұрайын», дей жаздады. Н.Дәу. «Ұсқыныңды ұрайын, − деген бұл сонда іштей – Мынау қалпыңмен әкеңнің әйтшуіне әлі әзір жарай қоймассың». Н.Дәу.

Әлдебірдеңені аңсау, асыға, алабұртып, шыдамсыздана күту туралы. ~ Қартқожа туған жерін жанындай сүйеді. Туған жер еске түскенде іші-бауыры елжіреn, өртенгендей күйеді. Еліне жетуге ұшарға қанаты болмайды. Ж.Айм. ~ Бөз көйлек, шибарқыт шалбар, бешпет. Көңілі алағаудан бозбала бүгінгі қыз аулында болатын бастаңғыға асығып келеді. Ұшарға қанаты жоқ. Ү.Жәл. ~ Ойпыр- ай, мына ұлдың ұшарға қанаты болмай отыр екен ғой, – деді жеңгем де менің оғаш қимылыма мырс етіп. К.Сег.

Кім-көрінгенге жем болды д.м. Сонда сол отанындағы қасиетті топырақ өз қандастарына да бұйырмай, ұстағанның қолында,тістегеннің аузында кетсе, олар үшін де бұдан асқан қасиет жоқ екендігін естеріңізге салғымыз келеді. Д.Мәсімх. Атадан қалған дәулеттің ұстағанның қолында, тістегеннің аузында кеткеніне де онша іш жимайтын. Ы.Дәбей. Қайта мал үстіне мал қосылумен келеді. Бірақ сол байлықтың бір кездері ұстағанның қолында, тістегенніңаузында кетеді деп кім ойлаған. О.Көш. Байың оралса, мейлі-ақ. Келмесе етегіңе намаз оқығаныңды көреміз әлі. Жас неме ұстағанның қолында,тістегеннің аузында кетіп қалмасын деп… Өз пайдаңды білмесең, өз обалың өзіңе де… − әйел бұрқылдап-бұрқылдап кете барды. Кетіп қалып, лезде қайта оралып есік ашқан. Н.Дәу. Ол жақта да асулы тамақ, салулы төсек тұрмағаны рас. Өзінің ғана жиған-тергені болмаса, әкесінің бүкілқазынасы ұстағанның қолында тістегеннің аузында кетті. О.Бөк.

Басында панасы жоқ, барар жері, басар тауы жоқ адам туралы. «Иә, ағатай, кетпеске амалым жоқ, ұшарымды жел, қонарымды сай білетін бір бейбақпын». Ш.Құм. Сондықтан бүгін – мұнда, ертең – анда, ұшарын жел, қонарын сай білетін қаңбақтай төңкеріліп жүре береді. «Бұл да туған жердің бір пұшпағы!» дейді бір қиырдан екінші қиырға қонып жатып. Т.Сәу. Сонымен, інім, үй де жоқ, күй де жоқ, қонарын сай, ұшарын жел білетін қаңбақтай Шұнақ байқұс Тарланкөккемініп Ақсеңгірге тартып кетті. Бар дүние де, мал да, жан да жалғыз ат, жалғыз қоржын. Б.Қыд. ~ қайда барсам да, көзге шыққан сүйелдей, өзімді артық адамдай сезініп, ұшарын жел, қонарын сай білетін ебелектей қорсынып, күйзеліп, өмірден түңіліп жүрген кезімде жолыққан… Ж.Әбд-а.

Қарақшының бетін қайтарды; малын аман алып қалды. ~ Биеге іш тастаттырмай, жауырдың арқасын сауысқанға шұқытпай, жабағының қоңын қасқырға тарттырмай, ұрыға құрық салдырмай, мынау қыстан жылқыны аман алып шығу Дарқанның мойнында. І.Жанс.

Қалыңдығына үйленбестен бұрын жасырын бару кәдесі. Осыдан үш күн бұрын Серғазы күйеу жігіт ретінде ұрын келеді. І.Ес. Оның үстіне Қарақойын Қашырлыға ел жайлауға шыққаншақта ұрын келем деп жақында хабар берген. І.Ес. Сен көркемсің, пәксің. Сондықтан болар жарығым, үркексің. Сұлулық пен пәктікке ұмтылып, ұрын келетінсуық қолдан сақтану үшін де Үркектік керек. Р.Мұқ. Жорыққа жиналғандар алдында саны көп жаудан жасқанбай, үрей туғызбай, қызға ұрын бара жатқандай қосқұрдастың осылай ойнақы мінез танытуы … А.Өтег.

«Хан қызына лайық кәдесін жасап ұрын түсіп әкетсе жөн-ау! Д.Досж. Әйтеуір, мен апасына ұрын түскенде сенің атаңның бұғында тәйтерісі де жоқ болатын. Қ.Ысқ. "Президенттік емдеу орталығында істейтін Әсем бойжеткенге тарт, жылдам", — деді. Нақа ұрын түскелібара жатқан, қайын жұртына асыққан күйеу жігітке ұқсады осы жолым. Д.Досж. — Мен ұрын түскенде апаларың он екіде еді, — деді, Бекетте құлақ бар-ау деп тұрған жоқ, әйтеуір, дейсалды. Қ.Ысқ.

* «Жаназа шығаратын жол менікі», – деп, үстінде ақ матадан тігілген шапаны бар, басына ақ сәлде ораған семіз қазірет жалаңдап, ұршықша иіріліп жүр, өзгеге жол беретін түрі жоқ. Ә.Шәр.