МҰҢЫН ШАҚТЫ

Уайымын айтып, шерін тарқатты. ~ …сенің сыншы көзіңнен сескенбей, жүрегімнің сырын ашып, махаббаттың мұңын шағып, өзіңмен бір айтыс айқасына түссем деуші едім. Ш.Айт. ~ Полктің жағдайы өте қиын. Екі-ақ батальон. О да толық емес, — деп мұңын шақты Купцианов. Т.Ахт. ~ Батқанда бәрі шымбайға,Батамын мен де түрлі ойға. Көнеден калған күмбездер Шағады мұңын түнгі айға. Н.Айт.

Біреудің қайғы-қасыретіне жаны ашып, қол ұшын созды; көптің қамын ойлады. ~ Жоғарыда атап өткен жағымсыз образдармен қатар, елдің түкпір-түкпірінде елдің мұңын мұңдап, жоғын жоқтайтын талай Исалардың бар екенін ишарамен меңзеп тұрғаны кәміл. Яғни, Иса да — типтік бейне. Г.Ниет. ~ Осындайда ақыл айтар аға, жөн сілтер ағайын да жоқ. Бар деген туыстың өзі Айтқалидың жағдайын түсініп, мұңын мұңдап, жоғын жоқтай ала ма? Ә.Асқ. ~ Ақын мен жазушы, шынайы қаламгер елінің елеулісіне, халқының қалаулысына айналады екен. Ақынның мұңын мұңдап, жоғын жоқтайтындар молаяды екен. С.См.

Біреудің қайғы-уайымына жаны ауырды, бірге қайғырды, қасыретіне ортақ болды. ~ «Тұзы сор, еңбегi еш қара халықты ойлайтындар бар. Солардың мұңын мұң етiп, жанын отқа салып, көпке келер жақсылықты ойлайтын азамат бар. М.Әу. ~ Жан жарасының аузын тырнағысы келмеген. Қазір оның мұңын мұңдамақ түгілі өз уайымы да бір басына жетерліктей еді. К.Сег.

Елдің қайғы-қасыретін айтып, дауыс көтерді, қиыншылығынаортақ болды. ~ Кедейдің мұңын жоқтаған ол, қанаушыларды тілі жеткенше сөкті, еңбекші көпшіліктің қанаудан құтылуын арман етті. С.Мұқ. ~ Елімнің жалғыз картасын сызып қойған жоқпын, қол дариядай көңілінен шыққан аңыз-жырын, мұңын жоқтаған ән-күйін де, жақсылық-жамандығын шерткен шежіре-тарихын да жаздым. Кім біледі еліңді? К.Жүніс. ~ Ержеттің бүкіл қазақ мұңын жоқтап, Мағжандай ойы менен қырын шолып. К.Сал.

Көңіліндегі қайғысын жеткізді; арызданды; қолдау күтті, көкейіндегі шерін тарқатты. ~ Сұхбатты оқығанда, панасыз, кіріптар халде жүрген бауырларымның ақырын ғана шаққан мұңын ұққанымда жүрегім ауырды, бір кездегі өзімізді көргендей болдым. Т.Әсем. ~ Бөлебай жыларман халде сол арада отағасына мұңын шаққан. О.Сәр. ~ Саған өтірік, маған шын, бір отарлас қайран қошқарлар ешкімге мұңын шаға алмай тіл тартпай көз жұмып жатты. М.Рашев. ~ … екі иығын жұлып жеп, алаңсыз шаттықпен асқақтата шырқап жатқанда, шеттегі жапырайған жаман тамда атамзаманғы кәрі вальс жетім үнмен мұң шағып күңіренетін. Т.Сәук. ~ Шөке бұдан ары мұң шағудың қажеты жоғында ұқты ма, алдында суыңғырап қалған шайын қолы дірілдеп келіп алды. Б.Жұм. ~ Сағақтап қара семсер құлыншақты,Лап етiп от шарпыды тұлымшақты.Көзінен бозінгеннің жас домалап, Бозторғай боз көдеге мұңын шақты. Н.Айт.

Жабырқау тартты. ~ Жұмекеңнің ойына алыстағы Қобдасы түсіп кетіп, жаңа ғана жылы шырай бөлеген ашаң жүзіне енді мұңды көлеңке жүгірді. Х.Ес. ~ Бір сәт әйелдің жүзі нарау тартып, бір мұңды көлеңке жүгіріп өтті. Қ.Жұм. ~ Бұл ерлі- зайыптылардың тым үлбіреген жас емес, ересек тартып қалғанын білдіреді… Бибі өзін қанша көңілді ұстағысы келгенмен, қабағында сейілмей жүрген бір мұңды көлеңке бар. Қ.Жұм.

Көңілі пәс болып, уайымға салынды. ~ Қазанғап бір терең мұңға шомғандай ауыр күрсінді де, батып бара жатқан күнге қарады. Оның үзіп-үзіп айтқан өкінішті пікірін мен түсіне алмадым. Ә.Сәр. ~ Шулап–шұрқырған мал, бақырып–шыңғырған қатын–бала, торғай тозы шыққан азаматтар бірді–біреу ұқпаған аласапыран тіршілік пайда болды да, тыныш дала бірдемде зар мен мұңға шомды. Б.Жұм. ~ Мынау нәзік саусақтар шомылғанда ма, ұйқысыз төсекте дел-сал аунағанда ма, қара меңді құшырлана сипалар. Сипалар да, жігітті еске түсірер. Бәлки сонда бүгінгісін ойлап, өткен іске опынып, қызыл ернін тістелеп қиналар. Бәлки сонда өз-өзінен елжірей күлімсіреп, тәтті мұңға шомар. О да өмір парақтары. С.См.

Қайғы-қасырет, уайым-шерге бөккен. ~ Абай бұған тағы да үнсіз тілек еткендей, «жұбату айтшы» дегендей мұңға толы көзімен қарағанда, Самарбай оны жақсы түсінді. Мағаштан өз құлағымен естіген бір өзгеше ақылды сөздерді ақырын айтып өтті. М.Әу. ~ Қапалақ қар арасынан он бес жасар өрімтал қыз мұңға толы арыз-арманын айтып, тұншыға жылап, естілді-естілмеді сыбырлайтындай толассыз сыбдыр естіледі. М.Қаб.

МҰҢҒА ТОЛДЫ

Жүрегіне шер қонды. ~ Жат жұртқа қиса дағы қарындасты, Құрытты жетім кеште жарым жасты. Аурудың қаны қашқан реңіндей, Бозарған мұңға толды айдың асты. Т.Әл. ~ Туған жер топырағына тырс–тырс тамған аруананың көз көз жасын көрген көптің көкіректері мұңға толды. С.Дос. ~ Тазының өне бойы шымырлап қоя берді. Көңілі құпия сырлы мұңға толып, әлденені аңсағандай. М.Мағ.

Зарын төкті. ~ «Бишаралар, тырбанған екенсiң, сендердiң де шыр бiтiп, бүйiрiң шығып.жүретiн күнiң бiр болсыншы!» деп жаны ашымас болар ма! Ендiгi кеп отырған қыстығы, мүлде қасқырдай! – деп Дәркембай тағы мұңға кеттi. М.Әу.