ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Қалпына келтірді, түзеді, дұрыс бағыт берді, орнына қойды. ~ — Шіркін, биыл жаз жаңбырлы болып, егін бітік шықса, жүз саулықтан алынатын төл орта есеппен жүздің үстіне бір ілінсе, «Жартасты» төрт аяғынан тік қояр едік — ау! — деді Машанов қиялдап. — Сонда көрер еді жұрт Машановтың кім екенін. Қолдан шығып кеткен ұпайымыздың орны толар еді. Қ.Жұм. ~ Жігіт алақандарын саулықтың жып-жылы бауырына сұқты да, көтеріп, төрт аяғынан дік қойды. Меңірейген мал дел-сал. М.Қаб.

Тартыншақтап, алға баспай қойды, қозғалмай жатып алды, шегіншектеді. ~ Қай жерде жар, қай жерде ор, қай жерде ұшпа жалама барын біле алмай, аттан жығылған жерінде төрт тағандап жатып қалған адам таң ағарып, жол сорабы көрінгенше қандай күй кешер еді? Ғ.Біл. ~ Оның үстіне төре тұқымы бір әке-шешеден туып, бір емшектен сүт ембесе, бірінің қызын, қарындасын бірі алып, күйеуі өлсе оның әкесіне немесе ағасына тиіп шатысады да жатады. Қара қазақтай әйел мәселесінде «ұят», «обал», «ата жолы» деп ар-намысты сылтаулап төрт тағандап жатып алмайды, қашан да болса бос белбеу, көйлек етегі жеңіл, сыпырма, босаң келеді. І.Ес. ~ Асап жіберетін бірдеңе ұсынып тұр деп дәметкен аш қарынның әмірі ме, төрт тағандап жата қап жер бауырлап жылжып келеді. Т.Сәу.

Түзеді, көтерді, жөнге келтірді. ~ Жоқ, түсіндіретін ештеңесі жоқ,- деп өзеуреді Мәнтай. — Қазір мен ол кемпірді, төрт аяғынан тік тұрғызамын. Б.Қыд. ~ Жалғыз басы осы колхозға келгелі бірер жыл болса да мал жинап, шаруасын төрт аяғынан тік тұрғызып алғаны да сол жібектей мінезінен деседі. К.Сег.

Құр сүлдесі қалды, әбден арып-тозды. ~ Төрт тағаны ғана қалған мынау хайуанның хәлі қаншама қайғыны қозғап тұр. Сүлдері тұрса да оқыранып қояды, тіршіліктен берген хабары. К.Қаз.

Топас, айуан. * Қазақтың мінін көп қаздым, «Адам емес, аңсың», — деп. «Өнер-ғылым білмеген, Біріңді-бірің күндеген, Тура жолмен жүрмеген, Төрт аяқты малсың», — деп. Шәкәрім. ~ Махаббат жел қалай қарай соқса, солай қарай қисая жөнелетін әтештің құйрығы емес. Жоқ, шырағым, ондай махаббат болмайды. Шын сүйсең, мейлі ол әйел тіпті төрт аяқты хайуан болып кетсін — ақ, сен оны оп — оңай жек көріп, тастап кете алмайсың. І.Ес.

Барынша толып-жетілген, байқуатты, көйлегі көк, тамағы тоқ. ~ Азды-көпті 4—5 жылқы бәрі соның балалары ғой, ұстамай-ақ қоя берсе, әлдеқашан айғыр үйір жылқы болмас па еді? Өйтуге Жұман үйінің қай бір төрт түлігі сай тұр, киім-кешекке де, соғымға да, берімсекке де айналдырған көк биенің тұқымын мінген, шыдатпайды. Сонсоң қайдан құрасын? Ж.Айм. ~ Ұлғайып, ел ағасы болған баласы бар. Азамат, бозбала ортасының мырзасы атанып жүрген немерелері бар, мал-басқа төрт түлігі сай, тіршілікке, тыныштыққа мас болғандай ырза болып жүрген көп байдың бірі еді. М.Әу. ~ Ұлғайып, ел ағасы болған баласы бар. Азамат, бозбала ортасының мырзасы атанып жүрген немерелері бар, мал-басқа төрт түлігі сай, тіршілікке, тыныштыққа мас болғандай ырза болып жүрген көп байдың бірі еді. М.Әу.

Тосын хабар (жағдай) қатты абдыратты; есінен айыра жаздады. ~ Ақсақал абдырады, састы, қысылды, жан терге түсті. Бұл қыз қасиетінен айрылды деп өкініп, қызғанып, жиреніп жүрген үстіне мына хабар төбесінен жай түскендей болды. Ж.Айм. ~ Балаңның ақылы өспей, асты өскенін енді біліп жүрсің бе? Бадаң қалада екінші қатын алыпты, тағы да бір немерең күтіп отыр, ал ендеше! Естиін дегенің осы ма еді, — дегенде, Жамаш әжейдің төбесінен жай түскендей болған. М.Мақ. ~ … күйеуінің көзіне бір де бір рет шөп салып көрмеген, оқытқан балаларына да өмір бойы соны дәріптеп, құлақтарына құйып келген үлгілі ұстаз, мейірімді на, опалы жар а дегенде аяқ астынан төбесінен жай түскендей болды. Ж.Сәм. ~ Е, сен де хабардар екенсің ғой. Осы әңгімені Ұлтараққа жеткізген жөн болады. Ол да қамданып отырсын. Білмей қалса, төбесінен жай түскендей болады ғой байғұс, — деді Өгізбай. Ә.Шәр.

Үлкен табақ. * – Ақсақал, төрге шығыңыз, – деп қалбалақтап орын берісті. Бөтен кісі жоқ, өздері ғана, қоңыр кеште төре табақ етті қаумалай орталарына алысқан. О.Бөк.

Қалай қинаса да, нендей қиянат жасаса да. Оның аты құлақ кесті кұл деген сөз. Байға өмір бахи қарыздар, жылқы соңында күні өтеді Таяқ соғар ағайыны да жоқ… Достан төбесінен қырғыш сүйек алса да көнуі керек… З.Шүк.

Дауға төрелік етті, шешім айтты. ~ Болары болып, бояуы сіңіп қалған істей көріп, төрелік айтқысы келеді. Т.Әл. ~ Мен бұл жерде тыпыршимын, Тыпырлаймын, көнемін, Еш төрелік айта алмаймын. Әкесімін мен оның. К.Мырз. ~ Жошымен де, Батумен де тізе қосып, тіл табыса ел биледі. Екеуінің де ақыл қосар кеңесшісі, билік айтар, төрелік жасар төбе биі болды. Д.Рам. ~ Бөкеннің түсінігінше, бюрократтық – біреуге біреудің үстемдігін жүргізуі, төрелік етуі. Д.Әш.