ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

1. Қу тақыр д.м. * Түс ауып бесін болды, жолаушылар жарым жолды да жүрген жоқ. Күн ыстық, қайнап тұр, шаң жұрт басын қоярға жер таппады. Таздың басындай қу тақыр дала, жолда не ағаш, не бұта жоқ. Ә.Бөкей. ~ Айна таздың басындай жалтыраған аспанның жұлығында, сайлаудан кейінгі азбандардай, сұрқыл бұлттар сандырап жүр еді. Ж.Айм. 2. Жер бетінің аламыштанып тұру туралы. ~ Мынау жол жанында жатқан кішкене шалшық су — бұдан екі-үш ай бұрын шалғыны балбырап ұйысып жатқан көгал еді. Енді таздың басындай аламыштанып, ұйысқан шалғынның әр жерінде бір түбірі ғана қалыпты. Мына түріне қарағанда бұған көгорай шалғын бітті, кемерінен асып суы шалқыды деп кім айтар? Б.Майл.

Өміріне, қол жеткізген жетістіктеріне көңілі толады д.м. * Сізді түсіне қоятын жандар аз… Сізді көп адам өз тағдырына риза жан деп ойлайды. Т.Әбд. * Қарасай сенімді түрде ұшатын бүркіттей қанатын қомдайды. Іздегенге – сұраған, мынадай тойдың үстінен түсірген тағдырына риза. Қ.Жиен.

Шамасы жеткенге қоқан-лоққы жасап, күш көрсету, күштіде кеткен есесін әлсізден алу хақында. ~ ~ Мұндай қатты сөзге бармаушы еді. «Тазы ашуын тырнадан алады» демекші, маған шүйілгені, Салауатовтың да қиналғаны болар». К.Қаз. ~ — Ар жағы түсінікті,— деді Бақытжан оның сөзін бөліп.— Тазы ашуын тырнадан алады. Жетпістегі жетім шалдан жеген жұдырықтың қарымтасын менен қайтарайын деп пе едің, әкри. О.Бөк. ~ Есімбектің үй іші есітіп бұлан-талан болыпты. Шұға не қыла қойсын; таздың ашуын тырнадан алып Базарбайды айдап шығарып жібереді. Мені үйінің маңайына жуытпайды. Б.Майл. — ~ Мұз-ағаңды 80 жылдығымен құттықтап, қоңырау шалдым. Біраз сұхбаттастық. Әңгімеміздің арқауы қазақтың мақалдары болды. «Таз ашуын тырнадан алады» дегенді естуің бар ғой. Таз бен тырна арасында қандай байланыс болуы мүмкін? Анығында ол былай: «Қаз ашуын тырнадан алады, Таз ашуын тырналап алады». Көрдің бе? Енді ғана мағыналы болды. Ал ұйқасы қандай! Г.Бел. ~ «Таз ашуын тырнадан алады» дегендей, атқа ие бола алмаған ашық ауыз Қоразбай көп ұзамай Пышан үйінен қуылды. Б.Тоғ. ~ Олардың тумысынан түн ішінде далаға шықпайтынын білетін бұлар еш қаймықпастан көшедегі көп тасты терезеден аяусыз атып, дарбазасын атқа сүйретіп «таз ашуын тырнадан алғандай» іс істеді. Н.Абдыр.

Иіліп, қошемет-құрмет көрсетті. ~ Олар әуелі бақ ішінде үлкен тұт ағашының түбіндегі парсының масаты кілемі төселген көлеңке бастырманың астында монтиып-монтиып отырған үш кішкене баланың алдарына барып, тізелерін бүгіп тағзым етті. Ә.Кек. ~ Шыңғыс болсаң, өзіңе Шыңғыссың. Хан болсаң қайтейін, нан аттап ханға тағзым қылмайды біздің халық, мен халқымның нанын орып жатырмын,— дейді жігіт. Б.Нұрж. ~ Бір уақыттарда барып күтуші кемпір үсті-үстіне тағзым етіп, есікке қарай шегіншектей берді. Кемпір шығып кеткен соң да, бөлменің іші әлденеге бұлдырап тұрғандай көрінді. Ә.Кек. ~ Ей, малғұн!— дейді ызалы хан.— Мен Шыңғыспын. Ханға неге тағзым қылмайсың? Б.Нұрж.

Тазымен аңға шықты. * Қыс түскенде көр Мақаңның дәуірін… Хош иісі мұрын жарған жылқының етіне сылқия тойып алып, езілген құрттың бір кесесін сіміріп салып тысқа шығар; ақтөсті ертіп аңға аттанады. Қырдан қылт еткен түлкіге тазы қосады… Д.Досж. ~ Сүйреп қосқан тазы түлкі алмайды. Мәтел. ~ Қыстың қысқа күнінде 60 шақырымға таяу жол жүрген 20дан астам салт атты қысқы табиғаттың кереметіне тамсанып, қоян қуып, түлкіге тазы қосты. "ЕҚ"

Сабырсызданды, шыдамы бітті. ~ Көптен сарыла күткен өмір қуанышына емін-еркін кенелгенше тағаты таусылып алып-ұшып тұр. Ә.Кек. ~ Түннің бір уағында ғана қалаға жететінін ойлағанда тағаты таусыла тынышсызданып кетті. Ж.Шаш. ~ Енді не болады, мылтық өні шыға ма? Деген хабарды күткен Шөке бастаған топты азаматтың тақаты әбден таусылды. Б.Жұм.

Болған іске мойын ұсыну; пешенесінен көру; маңдайға жазылған тағдырға бас ию мағынасында. * Жәнібек Керей сұлтанмен іштей жер танысып, ақылдасып алғаннан кейін, ханмен бірге аңға шықпақ болды. «Тағдырдың жазғанын көріп алармын, — деді ол, — егер ажалың келсе, алтын сандық ішінде тығылып жатсаң да табады. І.Ес. * – Ақтай алдына салып айдағанынан- ақ безгенмін бұл жаннан, – деп тынды ақырында. – Артымда шулап қалар балам жоқ. Шешем мен кішкене інім тағдырдың жазғанын көрер! Т.Сәук. * Ал менің айтарым, өмірде жолым болып келеді. Тағдырдың жазуы шығар, қайда жүрсем де ылғи бір жақсы адамдарға кездесіп отырдым. Қ.Қайс. ~ Тағдырдың жазуы солай, жасарын жасап, асарын асап, бұл дүниені шайқап өткен Әбілпейіздің өліміне өкініш жоқ. Ш.Рах.

Өмір қиыншылығы, мойнына түскен ауыртпашылық, зауал. ~ Тағдырдың ноқтасына басын ұсынған Балуан Шолақ аз жасында көрген өзге зорлық — зомбылығын ұмытуға тырысты және ұмытты да, бірақ, өзгені ұмытқанмен оның жүрегінен жабысып айырылмайтын бір ғана дерт бар. С.Мұқ. * Бірақ басқа бір киілген тағдыр ноқтасынан босану оңай емес екен, Ши- амбының шырмауынан шыға алмай, осы төңіректе қалып қойды. Қ.Жұм.

Жазғанның мойынға артқаны. ~ «Өмірін берген Құдайым, ажалын да беріпті. Тірлік арты өлмек-ті, сабырлық қылсақ керек- ті», — деп тағдырдың ісіне амалсыз мойынсұнып, қайғысын ақылына жеңдіріп, жанына уақыттық жұбаныш тапқан. Д.Рам. ~ Жаттықтырушысы Бағдат Кәменұлы бұл қайғылы оқиғаның тағдырдың ісі екенін, оның өзі үшін өмірін қиған Мейіржан үшін де өмір сүруі керектігін шәкіртіне тү-сін-діріп бақты. Н.Жаз. ~ Тағы да қазақтың ежелгі көнбістігіне салып: «Тағдырдың ісі шығар?!.» — деп, жылы жауып, жыл сайын жазда Қытайға емделуге келеміз… Қ.Ғабд.

Басқа түскен ауыртпалық; уайым-қайғыға батырған оқыс кесепат. * Тағдыр оғы, ей, адамды басқа ұрма! Майдан десе ораласың сен еске: ер бейнесі, ал, елесте, елесте! Ж.Нәж. * Жанарымнан ағып түскен бір сәуле, Тағдыр оғы көздегенде көзімнен. Р.Ниязб.