ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Жабырқау, уайымшыл. ~ Сынық көңілім көп кешер, Майда қолмен ұстасаң. Көңілге түрлі ой түсер, Әр тереңге нұсқасаң. Абай. ~ Бірақ менен кінә жоқ деп, өзімді өзім жұбаттым. Жағдай, тұрмыс, ең бастысы — сынық көңіл аяғымды тұсап, артықша мүмкіндік қалдырмағаны рас. М.Мағ. * «Осынікі де жөн-ау», – деді ішінен. Бұдан соң ол аптыққан, әлденеге қысастанып, орынсыз шаптыға берген сынық көңілін сап-сап басып, ақылға жеңдірген. О.Бөк. * Атағына дақ түсіп, сынық көңіл болып, кеуделі ауылдың әлпештеулі бойжеткені — ол отыр. Керімбектің жаңағы сөзін үндемей құп алған Абдолла бүгін өзге топ тағы бір талай әңгіменің басын шалса да сөйлемей қалды. Ж.Ахм.

Ойынан, ниетінен хабар берді. ~ Жылқы жоғалтыпты. Бөгенайынан жаңағы өзі сойған қыл құйрық екендігін сезіп, ылпылдап отырмын. Шалым үндемейді, ештеме сезбегендей сыңай танытады. Ы.Дәб. ~ Қыздар бір-біріне қарасты, сенбегендей сыңай танытты. Д.Досж. ~ Әрі айтып, бері айтып, көкем де көндіре алмай қойған. Игілікке аспай дайын жатқан дүние, — деп апайына өкпелеп жүрген сыңайын танытты. С.Ғабб. ~ Болған жайтты шүбәсіз растаған жалғыз Тобиас болды. Жанынан өтіп барып сұрай салған адамның сыңайын танытқан Хакоб қарт үйлеріне кіріп, мән-жайды кемпіріне айтып беруді өтінді. Г.Марк. ~ Ұстанғаныңды айтшы дегендегі кейпі бастар көсемнің білсем-танысам, қажетіме асырсам деген сыңайын танытып еді. К.Жүн. ~ — Түсінем, түсінем, жас сәулетші мырза, ертең менің аудиенцияма келіңіз, сағат он бірде… күтем… сыр ашып сөйлеселік сонда, — деді хай-тек үрдісінің королі өз-өзінен қысылған сыңай танытып. Д.Досж.

1. Ойлы, байыпты, сыпайы, әдепті, инабатты. ~ Сыпайы адам сынық мінезді, көпке жұғымды сүйкімді атанады. М.Әлімб. ~ Баласы Қаумен ағам Қауынбайсың, Иісті, пісіп тұрған қауындайсың. Тұрғанда бақ басыңда, халық қолында, Бұлт шөгер Алматының тауындайсың. Шырын тіл, шырайлы жүз, сынық мінез, Көктемде көк шығарған жауындайсың. Т.Ізт. ~ Сәкен жинағындағы кеп өлеңдер де нақ осы сипатта. "Жарға арналған жырлардан", "Хаттар сыры" топтамаларында да таза жанды, ыстық қанды, сынық мінез, шок сезімді бейнелер бедерлі көрінген. Ә.Жәм. ~ Сыпайы-лықтан аспайтын сынық мінезде де жасандылық жоқ. Сырты нұрлы, іші сырлы Тәрбие күн өткен сайын Талапты өзіне қуатты магниттей тарта берді. С.Дос. ~ Хорының қызы ма деп көрген кісі Тамсанып кете алмайды таңырқанып. Сөйлессең бір жасайсың көңлің шат боп, Сөзіне ләззатты мейірің қанып. Биіктеу денесі бар талма бойлы, ылайық мінезіне әзіл-ойыны. Салмақты, байсалқалы, сынық мінез, Алыстан болжайтұғын терең ойлы. БС "Ақбөпе-Сауытбек". 2. Мұңды, уайымшыл, қабағы ашылмайтын адам туралы. ~ Үбиан мұңайып жүрді. Кім білсін, атастырған қыздың аяғына тұсау түскендей болатыным сезіп қынжылатын шығар. Көз алдында елі енші бөліскендей алыс-беріске түскені де қинай ма, әйтеуір әпкем сынық мінез боп алды. Б.Мом.

Бет-жүзінен, қас-қабағынан әлдебір іске бекінгенін тануға болады (болмайды). * Патшаның ойнатпаған бақсысы, емдетпеген емшісі қалмаған екен, ақыры күдер үзген сыңайы байқалады. (ҚЕ) * Хадиша үнінен ашық айтысқа бет алған адамның ыңайы байқалды. Т.Әбд. ~ Әуестік жеңген жігіт тосын затты жұлқылап көріп еді, алынатын сыңайы байқалмайды. Сосын бір қырындап тағы жылжыған. Қолын соза берген оның кенет өне бойы дір ете түсті. Сол-ақ екен, төбе құйқасына дейін шымырлап кетті. Н.Ақ. ~ Қарасаң, қарағың келгендей. Әзірше шашау шығар сыңайы байқалмайды. Себезгілеп өткен сірке жаңбырдың артынан демін ішіне алып тынып қалатын жайлаудың таңғы тыныштығы оның осылайша, айналасына әр кіргізіп, біраз салтанат құруына аялы алақанын тосып, ырық бергендей. С.Үс.

Қазақтың қол өнеріндегі қолданылатын оюдың бір түрі. ~ Сынық мүйіз – өмірдің өзгерістері мен сабақтастығын бейнелейді. Б.Боп.~ Шығыс Қазақстанда барқыт, мақта матаның бетіне кестелеп өсімдік тектес ою-өрнектер түсірілген. Көкшетау өңірінде тұскиіздің бетіне шибарқыт матадан ойып арқар мүйіз, ал шеттеріне сынық мүйіз ою-өрнегі түсірілген. А.Жұм.

Кескіні сұсты; түрінен, беталысынан әлдебір жамандықтың нышаны байқалады. * Сүйегін сұлтан қорлай ма, Ойласын батыр бұл істі. Жаудың жаман сыңайы, Тастасын басқа жұмысты. Қамбар б." * Оның үстіне әкесі аспанға қарап: «Биылғы қыстың сыңайы жаман» деп басын шайқап бала көңілін қобалжыта түсетін. Т.Ахт. ~ Сыңайы жаман. Қазақ мамандарын «қой бағып, бас мүжігеннен басқаны білмейсіңдер» деп себепсіз, аяқ астынан ілік тауып, кейіп, жекіп, сөгіс беріп жатты. Д.Дос.

Көңілсіз, жүдеу. ~ Бетін ашып қараған Дәмелі ақмаралдай қызынын, қуқыл тартқан, сынық өңін көргенде шошып: — Ботам- ай, өңің қашып кетіпті ғой, ауырып қалғаннан саумысың. Қай жерің ауырады, басың ба?— деп алақанын кең маңдайына басты. С.Жүн. ~ Ал, мұнда …алушысы көп бір дүкен алдында, әлгі жігіт балуан иық сынық өң, еңбек көріп, жұмыс санап шынымен, ойнап отыр құстың қауырсынымен. Ж.Нәж.

Түпкі ойын, ниетін оқып қойды; көңіл-күйін сезді. * Түнек түндей түнеріп, қара күйе жаққандай қарайып, сыр бермей сазарып отырып қалған кемпір мен шалдың сыңайын таныған қу келін оларды немересімен алдарқатты… Ғ.Біл. ~ Ахмет «қайтсем екен?» дегендей, сәл-кем үнсіз тұнжырап отырды да, қызды көз қиығымен білінер- білінбес сынай қарап өтті. Бекемделген сыңайын аңғарып, басын изеді. Б.Ыб. ~ Жоқ кінәні мойындап, жорта қайтып райдан,Ағалардың ақылын алғаны жөн бір ойдан.Түс сыңайын аңдаса, қайыры бар қазаның, Атасынан қалғандай арпалысқан бұл ойран!Н. Айт.

Сынған сүйекті орнына келтірді. ~ «Сынық салу» деген менің миыма кіріп-шықпайды, бірақ әйтеуір бір құпия, жұмбақ жай деп бағдарлаймын. Кейін, есейе келе, Бәтес пен Нұрмұхан да сынықты керемет салатынын талай көрдім. Берегіректе Махиз ағам машинасы аударылып, аяғы сынды. Сонда Бәтестің сынық салғанын өз көзіммен көрдім: өзі қара терге түсіп, сынған жерді көзін жұмып отырып саусақтарының ұшымен сипап, қай жерде қандай сынық барын көріп отырғандай, әрбір сүйекті, оның кішкене сынықтарын орын-орнына келтіріп, яғни салып, тұзды суға түйенің шудасын қайнатады да, шым-шым бататын ыссы күйінде әлгі жерге тартып тастайды. Ф.Оңғ.

Түрі, істеген ісі, сөздері, беталысы, мінез-құлқына сынай көз салса д.м. * Сыңайына карағанда, оншақты адам сияқты. Өкіреңдей балдырлап, әлдекімдерді сыбап қойып, сораптап отырып қымыз ішті. М.Мағ. * Адам. Бесеу, алтау… Оншақты. Мүмкін одан да көп. Сыңайына қарағанда санын нақтылау қиын, бүтін біреуі жоқ. М.Мағ. * Разъезде тағы да екі-үш үй жұмысшылар отбасы тұратын, бірақ олар сыңайына қарағанда, уақытша тұрғындар болатын. Ш.Айт.