ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Ажалы келген сәт, маңдайына жазылған уақыт. ~ Әй, Досы, неге отырсың қалам тартпай, Бұ дүние өтер бастан шапқан аттай. Сүрікті мезгілді күн жеткеннен соң, Аллаға тапсырарсың аманаттай. Барында дәуреніңнің ойнап-күліп, Хикаят сөз қалдыршы кәрі-жасқа-ай. БС "Дариға қыз." ~ Есітіп бұл хабарды желікті ел, Шақырған соң сүрікті күні тойға кел деп. Дәмелі ат қтrіаlы жаратпаған, «Келмесең де ұлы жолдың бойында өл» деп. БС. "Ақбөпе". ~ … мына жұрттың басына түскен шарасыздық саған да түсіп ішіңнен тынып: "ажал шіркіннің түсі қандай суық",– деп көзіңді басқа жаққа бұрып әкеттің; сүрікті сағаты жеткенде бұл пәледен кім қашып құтылған… Ә.Нұрп.

Асқан көрікті, ерекше сұлу. * Шағылып шұғлалы жарқын нұрға, Құлақта қақты діріл алтын сырға. Өкпесін Ақтабанның тепкіледі, Шаншылып ақ сүмбідей сұлу тұлға. Т.Әл. * Қыз салалы аппақ қолымен қадағаштан қара атты шешіп ала беріп, шылбырды икемді, биязы қимылмен ердің қасына салды. Сүмбідей сұлу қара атты бұлаң еткізіп, Мақсұттың алдына қарай көлденең тартып бұра берген. Ж.Ахм.

Қате басқан кездерде қолдау көрсетті. * Бұдан жастау кезімде мән бермеуші едім, енді-енді аңғарсам, қысылғанда қол ұшын беретін, сүрінгенде сүйеу болатын аға да керек екен. Б.Тоғ.

Сүмірейіп, о жер-бұ жерден бой көрсетіпі, тентіреді, сандалды. ~ Келесі күні әлгі «сынағыш» досы кабинетіне сүмең етіп кіріп келе жатты. Ж.Әлм. ~ Оларды таныды жұрт бөксесінен,— Бір шаруа тепті түңғыш өкшесімен, Кешегі батырсынған баскесерлер Быт-шыт боп, етті бүгін сүмең-сүмең. Қ.Аманж. ~ Алпамсадай тұлғасы арыған нар қазақтың жанында тапал бойлы құстұмсық бұйрабас жігіт інгенге қосақталған тайлақтай сүмең-сүмең етеді. С.Сағ.

Әбден шаршатты. * … бес-алты жылқы, елу шақты қойдың қысқы азығын дайындаудың өзі-ақ ерлі-зайыптыларды сүріндіріп жығатын. О.Бөк.

Құты қашып, сүмірейіп, біреуге жалпаңдап, телмеңдеп, жанын бақты. ~ Топ ажарын байқалық Кімдер бар да, кімдер жоқ Қуаныш топ, еркін топ, Би, болысты сайлауға Сүмең қағып жүрген жоқ. Сақалдары сапсиып, Қарындары шартиып Мөр ұстаған билер жоқ. І.Жанс. ~ Күн ұзын ел қыдырып сүмең қағып, Өтірік пен өсекке судай ағып, Екі табақ ет жесең, еліресің, Жерден алтын тапқандай масаттанып. Ә.Тәң. ~ Февраль — құз қалды шөгіп сел жолында, Қас дағдыр қасарысты ел жолында. Сол құзға шықты өрмелеп буржуазия Уақыттың сүмең қағып ең соңында. Қ.Аманж.~ Арсылдаған ит анау Кімге тілін салмады? Кімді қауіп алмады? Ал мен болсам… Кісіге де, Малға да Сүмең қағып жүргенім, Ынжықтығым бұл менің. С.Баяз.

Қудалады, басқан ізін аңдыды, қыр соңынан қалмай қуғын салды. ~ Көрінбейтін көз нүктеге қадала–қадала… құрбылары жүгіре жосып сүркіл салған доп қуудан қалады, көрікті қызға хат жазылмайды, аштан–аш, жападан–жалғыз сірескеннен–сіресіп отырып күнді батырады. Д.Дос. ~ Жер басқаннан бері қыр соңынан қалмаған екі аяқтылардың талайын көрген. Жақыннан да, алыстан да. Соңына сүркіл салып қуғынға түсіргені, құзға қамап құрдымға құлатқаны еміс-еміс түйсігінде. Сол бітіспес жан алғыш- пен бетпе-бет келіп тұрғаны бір бұл емес. Ө.Кәр. ~ Жүрісі шұғыл. Соңынан сүркіл салып қаныпезер қарақшы қуып келе жатқандай, жанары шоқ болып жанып, танауы делдиіп өкпесі өшіп барып–келіп тұр. Д.Дос. ~ Қоңыз ұшақтағылар дүрбілі мылтықпен сүркіл сала оқ атып, әуелі бөлтіріктерін, сосын қаншығын қарауылға алды. Д.Дос.

Тып-типыл, теп-тегіс. ~ Мәссаған! Әлгі Қармыс қарт, Қармыс-қаңқа. Тірілердің көбі жарымай жүрген кеңсірікті өліге кім берсін, қаңқаның бет-ауызында лыпа жоқ, сүргі жүріп өткендей, бір кезде мұрын қонған жер саңырайып тұр. Әй, Алла-ай. Сонда ол несімен түшкірді? Ж.Нәж.

Біреудің жүріп өткен жолы, артында қалдырған ізі. * Қолымда жүген, қой салған сүрлеу ізбенен алаяқ атты алқына басып іздегем. Ж.Жақ. * Әйтеуір, мөлдір жанарлы бейкүнә қыздың басқа бір бағытқа жетелегені анық. Ол бағыт не? Арайлап атар махаббат таңымен жолықтыратын ақ сүрлеу ізі ме, жоқ, әйтпесе, талай бозбаланың бойын алдырып, "қап, әттеген-ай" деп, бармағын тістеткен баянсыз басылуы ма?.. К.Қаз. * Талай жандар шыдамай, Сергелдең боп сенделер. Тұрса тосып жүз қауіп, Өтем сүрлеу із тауып, Кім біздерге тең келер?! Н.Әбіл. * Сүрлеу із қалдырып далаға Пенделік арыммен арбасар, Мен емес, менікі қалаған Нәпсімен нәлетім қарғасар. Ж.Аман.

Туа біткен, өшпес дағдыға айналған әдет, мінез т.с.с. * Әншейін сүйекке сіңді әдетпен жекпе-жекке түсіп, алқұлымдап жеңіске жеткені болмаса Кербұғының күйек қайтарар тәбеті де, дәрмені де жоқ-тын. О.Бөк. * Тіпті түкке татымайтын көржерге дейін жымқырып жіберіп, тыққыштап жатады. Алдым, ұрладым дегенге мәз. Сүйекке сіңді әдет, дағды. Т.Сәук. * … сөйлей қалса қасақана бұра тартып отыратын қырыс мінезді адам болыпты. Ол осы теріс әдетінен барқадам таппаса да, сүйекке сіңді мінезден қартайғанша арыла алмаған екен. З.Шүк. * Амал не, сүйекке сіңді әдет: дүниеқорлық, ашкөзділік, жемі бардың шырқ айналған тауығы болуға жаралған мінез өз дегенін істеп тынды… сүйгенін сүйекке айырбастап кетті. О.Бөк. ~ Елу жылда ел жаңа, жүз жылда қазанды» мен айтпасам да сүйегіме сіңісті Атасөз. Абайдан бері қазақ қауымы (қоғамы деңіз) үш жаңаның басын қайырып, бір қазанды қылғытып, екіншісіне аяқ басқалы қашан. А.Ныс.