ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Біреудің айтқанын істеді; мүддесін қорғады, қолшоқпары болды. * Мұғалім. Мен емес екенімді білесің, Нұрқан мырза. Бірақ сіздің мінезіңіз дұрыс емес. Сіз ел ағасы адамсыз. Жүзтайлақ. Мұғалім, Борсақтың сойылын сен де соғайын деп пе едің? М.Әу. * … сен секілді феодалдық заманның сойылын соққан содырларды омақастырсам, бұл заманда бұ да үлкен шаруа бітіргендік емес пе? О.Сәрс. * «Кіру-кірмеу әр кімнің өз еркінде» деп, ұзын саясаттың сойылын соққансып мәймөңкелеткенмен, жеме-жемге келгенде тірерге тұяқ тастамай, жарлының аузын аққа тигізіп отырған жалғыз сиырына дейін сыпырған. Т.Сәу.

Біреуді ұрып-соқты. ~ Сендер Қанипаны алып кеткен күні Аралбайдың қол шоқпарлары жиналып келіп, мені соққыға жыққан… С.Ом. ~ Мынау қай мазағың? Берік – аулымыздың қонағы еді. Көрсеткен сыйымыз — соққыға жығу ма? Қашанғы қор етіп намысымызды көме бересің?! Зауалы болмас деймісің? — деп қалш– қалш етіп Мақанға жақындай түсті. С.См. ~ Ақ көйлектің омырауына да қан шашырап, құдды сілейтіп соққыға жығып салғандай. Ә.Нұрп.

Ат үстінен түспейтін, үнемі қарақшылық, жаугерлікте жүретін содыр адам туралы. * Ол төрт аяқты тағыдан басқа тірі мақұлық жорытпас елсіз түздерде, әсіресе, тақымынан сойылы түспейтін, сойылының қаны кеппейтін жортуылшылармен жиі ұшырасатын. Ә.Кек.

Төмпештеп ұрды, әлімжеттік қылып, ұрып-соқты, зәбір көрсетті. ~ Әй, әй, қойсаңшы шырағым,– деп араша түспек болған Есенбайды да соққының астына алды. О.Көш. ~ Зокку болса ақыра боқтап екеуін де сырғауылдай көк таяқпен белдерін қайыстыра соққының астына алып тұр. С.Мұр. ~ Елді солай жайпап тастап Шернияз бен Шадыманды соққының астына алды да бірін арбаның жақтауына асып, енді бірін жерге сулатып тастады. Ә.Әб.

Бір-бірінен айнымайды. Айнымай тартқан, аузынан түскендей ұқсайды. ~ Оны шыр айнала үш жас немерелері: Бұғықуғыш, Сарбас, Түнде-үркек жүрелерінен отыр. Үшеуі үйелмелі-сүйелмелі, біріне-бірі сойып қаптағандай бейнелес. Ж.Айм. ~ Бақбөр тура Сәлім ағасын сойып қаптап қойғандай екен. Қ.Мүбар. ~ Енді бір-біріне сойып қаптап қойғандай ұқсайтын мың ақын, мың жазушы ортамыздан өрмей қайтсін?! Ы.Дәбей. ~ Абырой болғанда, әкесіне тартпаған, сойып қаптап қойған өзі. Ол құрғыр да, міне, жиырма үштен асып барады. Т.Сәу. ~ Шынында да солай ұқсайды дей ме? — Сойып, терісін қаптағандай дейді! М.Кәрім.

Әлдебір іске бастама жасады, бағытын көрсетіп берді; қадам тартты. ~ Оның шығармашылығынан қазақ сөз өнерінің эволюциялық өсуі, табиғи жаңа сапаға өтуі айқын аңғарылады. Мұның өзі Жүсіпбек прозасы қазақ әдебиетінде соны соқпақ салғанын дәлелдейді. Д.Қамза. ~ Әдебиетте болсын, өмірде болсын дара болып қалуды, басы байлы құл емес еркін болуды қалады. Басқалардың шиырын қайталағысы келмеді. Шиырды қайталағанды былай қойып өз соқпақтарын салу жолында тынбай ізденді. Ж.Шәк.

Соқтықты, ұшырады. * Қасында тұрған қазақтарың біреуі: — Апырмай! Мынау байғұс бірдеңеге соқ болар ма екен? Анау қос жорғалардың тұяғы дамыл таптырмай тұр- ау! — деп, маңайдағыларға қарап езу тартты. М.Дәул.

Зор денелі, еңгезердей, пісіп-жетілген дардай жігіт. * — Бас орнында болмаса міне көз, колхоздың көзі де орнында. О да міне ашылып қарап тұр, — деп Қасенді нұсқағанда, қатындардың бәрі тегіс үп-үлкен денелі, соқталдай жігіт Қасенді "көз" ғана дегенге мәз болысып күлген еді. М.Әу. * Есейіп, соқталдай жігіт болғанмен, Бала батыр лақпыты сақтала беріпті. Саймасай батырдың жылқысын бағып, ер жетеді… Ш.Құм. * ~ Тұрыңыз! Мұныңыз не? — деді соқталдай жігіттің тізерлегеніне ыңғайсызданып, құлағына дейін қызарып кеткен Олжас. С.Дос. * Бұлардың: «Қарттарға көмектесуге барамыз»,- дегеніне Қарлығаштың іші жылып, мерейі өсіп қалды. Марат, Жанар, Асылжанның әрқайсысы оның көзіне соқталдай жігіт сияқтанып көрінді. С.Ом. * — Қой енді, көкесі! Бір жолға ашуыңды маған бер. Машина деген темір емес пе? Сол темір үшін бауырыңның көңілін қарайтпа. Соқталдай жігітті төмен етек әйелдердің алдында сабап, сағын сындырма! Біз көрмесек етті! Ә.Тар.

Жападан-жалғыз; жалғыз өзі, қара басы. * Ақыры жалғыз қалған Тоқан соқа басын сүйретіп, қаңғып жүріп, осы ауылдан бір–ақ шықты. Т.Әбд. * Кемпірі екеуі сопиып қазір соқа басы қалды. О.Сәрс. ~ Профессордың қасында отырып кезекпе- кезек күзетіп жүрген үш-төрт шәкірті ғана. Соқа басынан басқа ешкімі жоқ. Жетімханада өскен. Т.Сәук. * Ауылда жасырын сыр жатар ма? Көп кешікпей-ақ етікші жігіттің жай-жапсары белгілі болды. Жасы жиырманың бесеуінде екен. Соқа басы. Өзі өнерлі. Ү.Жәл.

Желігі басылды, көңілі суыды. ~ Елде қоқалақтағанмен өздері отырған құдық-құдық қонысынан ешқайда ұзап, үркіп кете алған жоқ. Бұл уақытта жан-жақта желіккен елдің жігіттері де соқтасы суып соғыстан қол сілтей бастаған. І.Жанс. ~ Даланың шаруашылығы қанаумен қалаға жұтылды. Үкімет елді сабаумен, қамаумен қорқытып келеді. Сондықтан елдің орыстан соқтасы суып, жаны жауықты. Орыс атаулының бәрін жау көрді. І.Жанс. ~ Бұдан кейінгі уақыт Арқадағы дуылдап көтерілген тасқын күннен-күнге басылып, бұрынғы сабасына қайтумен өтті. Жан-жақтағы көтерілген елдің соқтасы суынды. Жиналған жігіттер аяғынан тозып кетті. І.Жанс.