ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Қабағына кірбің түсті. * Оның қылмаған айласы жоқ. Жылайды, жұлқынады, күлгірленеді, алдайды, еркелетеді – бәрін қылды. Не үшін? Байы еркектерден асам деп талпынуы үшін. Мұрда қартайды, кірпідей жиырылып, тұнжыр тартты. Ж.Айм.

Ғашықтық дерті жанын жеп, мазадан айырды. ~ Басылмас қартайғанша жастық серпін, Жасымнан еркеледім емін-еркін. Тұрсам күлкім келмейді, жатсам ұйқым, Ішкен асты сіңірмес сенің дертің. ХӘ. ~ Басылмас қартайғанша-ей жастық серпін, Жасымнан еркеледім емін-еркін. Ей, Ақмарал, Сұлу бикеш, Жан сәулем. Келмейді тұрсам күлкім-ей, жатсам ұйқым, Сіңірмес ішкен асты сенің дертің. ХӘ.

Абыройына нұқсан келтірді; қорлады, бүлдірді. * Абай бұған да онша емексіген жоқ. "Қасиет деген сақтаса қасиет, былғаса, таптаса, тұнығын ылайлап қорласа немесе сындырса, ол қасиет қайда кетті, соны ойлау керек қой!" М.Әу. * Ел тұнығын лайлаған «өтірік большевиктің» буалдыр тұманынан Жетісу аспаны тазарған. І.Жанс. * — Біздікі алды қатты, арты жұмсақ далбаса ашу ғой әншейін. Әйтпесе тұнығымды лайлап жүрген шалым жоқ. Үйге кіріңіздер! — Тез жібіді.— Шай қойып жіберейін. Әй, Әлия, жүгір, құдықтан су әкел. М.Қаб. * Бұдан беті қайтқанмен, екі түйсіксіздің көршілерді жағалап, талайдың тұнығын лайлағаны кәміл. Т.Сәу. * … енді өзінен-өзі қысылып, «Ағаға осынша тымық түкпірін қопартып, тұнығын лайлағандай несіне сұңқылдай қалып едім» деп өкініп отыр. З.Қаб. * Сыртымыздан сұмдық өсектің неше түрін таратып жүрді. Ол өсектің шеті үйде отырған Бақытжанның құлағына да тиетін болуы керек. Менің отбасындағы тыныш тірлігімнің тұнығы лайланып, берекесі қашты. Ү.Жәл.

Әркім өз жөнімен кетті. * Тірлік дегенде колхоз тарап, тұрымтай тұсымен кеткен тұста Мылтықбай қарап отырған қора-қопсыны аудан орталығындағы дөйдің бірі бәленбай жылға әренделеп алған. Н.Дәу. ~ Бұрынғы жақсы мен жайсаңның жұрнағы қазір тұрымтай тұсына тоз-тоз боп бытырап кетті ғой, — деп ауыр күрсінген анамның ойын әрі қарай әкем өрбіткен-ді. С.Ақт.

Адал ниетін бұзды, ақ сезімін қорлады, берекесін кетірді, зиян қылды, күйе жақты..* Елдігіміздің, тұнығын айқалтпауды ойлайтын кезіміз осы. Осылай жалпы ықтатып алар қауіп-қатерді тізе келіп, билер сөз аяғында кешегі айтқан мұрагерлік, әменгерлік жайларын қадағалады. Ғ.Мүс. * Лиманың көңіл күйі солай болатын. Әлдене ішін өртеп, тұнығын шайқап кеткендей. Ә.Тар. * Сәуле Балтаға тазалығымен, пәктігімен асқақтап сала берді. Соны ұғынғанда, іштей бір: "былғап алмаймын ба, тұнығын шайқап, лайлап жібермеймін бе" дейтін сезіктену тұтана жаздап, тез өшті. С.Смат. ~ Ескі ауылдың тұнығы мен түндігі шайқала бастағанын әсіресе, патшаның отаршылдық қысымынан қоныс таршылығын сезінген бір топ ақындар ескіні, ежелгіні аңсап, күңіреніске түсті. Қ.Бекх.

Әркім қара басының қамымен жүр д.м. * – Е, балам-ай, қайда дейтіні бар ма? Тұрымтай тұсымен, балапан басымен болған заманда бір жанының амандығы үшін дүние-мүлкінен безіп кетті де. С.Досж. ~ Қазір менің қасымда үркердей ғана топ қалды, екі жарым мың үй қалды… — Пәлі десейші! — Тұрымтай тұсына, балапан басына деген заман ғой! З.Шүк.

Өте көп, толып тұр. ~ Астардың арасында Шоқан мен Григорий Малтабардың орамындағы сән-салтанаттың бәрін де аралап шықты, тұрқы ұзын дүкеннің іші түрлі түсті сатарман мүлікке тұнып тұр, бәрі де тамаша!.. С.Мұқ.. ~ Абайды жылатқан жеккөргішпен жексұрын көрінгіштер ылайсаңы төңірегімізде ығып тұрса ше?.. Шарапатын шам түбінен оздыра алмай іш құса болған ірілер төңірегімізде тұнып тұрса ше?. Х.Ерғ. Маужырап, толқып тұр. ~ Сол сәтте жібектей кекілі самалмен желбіреген құлынның боталаған көзінде мөлдір жас төгіліп кетердей тұнып тұрды.. Б.Ыбыр. ~ Абай поэзиясы сиқыр үн мен құпия сырға тұнып тұр. Абай өлеңі — қуатты жан тебіренісі, қайыспас жанкештілік және ішкі бостандық. Р.Сей.

Бетпе-бет айқасатын орынды белгіледі. ~ Биыл қалың Қаракерей мен Төртуыл, Матай болып, сол өңірді жайласақ деген ойымыз бар. Қалмақ қорықса қонысын берер, туласа тұрысатын жерін айтар. Қ.Жұм. ~ Қалмақтардың өздері хош көрген адамын бекітпей, өздеріне қолайлы деген адамдарын билікке ұсынды. Осы әрекеттің өзі– ақ екі тайпаның «Тұрысатын жеріңді айт! » десіп, жауласып кетуіне жеткілікті еді. К.Сег. ~ Үсендіктердің үлкені ретінде бүтін бір рудың атынан сөйлеп, пәтуа сұрапты, тұрысар жерді нұсқапты. Алайда, қайсар Нұрбай дегенінен қайтпапты. Қызын қайтарудан бас тартып, сөз дарытпапты. Б.Мом.

Беймәлім сыр тұнған ойлы жанар. ~ – Әй, еншілес, Исақайды шақыршы! – деді де, нәуетек қабағын бір шытынып, тұңғиық көзін бір төңкеріп, бәтес көйлектің етегін бұлаң еткізіп қайта кірді. Ж.Айм. ~ — Құмарлық бір түрлі шипасы жоқ дерт екен. Емі табылмаса қайтем?- деп Көпжасар, келіншектің тұңғиық көзінен, тәмпіш мұрнынан, оймақ аузынан, ұлпа тамағынан тағы қайталап сүйді. Т.Рыс. ~ Тұңғиық көзді тұнық қыз Отыр ғой, міне, өмір- ау. Тұсауды іздеп жүріп біз Тұсалып қалған едік- ау. Е.Рау.

Тұсау бойы — жылқының алдыңғы екі аяғының арасы. Шамасымен 30-40 см-дей, аз ғана қашықтық. Көбінесе күн көкжиектен сәл ғана көтерілгенін білдіретін теңеу ретінде қолданылады. * Күн тұсау бойы көтерілген. М.б.Т. * Алғашқы топ арық басына келгенде күн тұсау бойы көтерілген еді. Бәйтен алдымен Хадишаға бөлінген жерді қазуға кірісті. Т.Әбд. * Жиектен тұсау бойы жоғары тоқымдай бұлт көрінеді; бір жақ сауыры қызғылт. М.Сүнд.