ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Мейірімсіз, жылусыз, өгей. ~ Жасырар- жабары жоқ, мына менің қасымда отырған Әлқыдыр мұғалімнен басқасы түгелдей шетелден оралғандар. Суық бауыр сұм тағдыр бір атаның ұрпағын бірінен- бірін жылатып бөлген. Т.Рыск. ~ … бүгінгі қазақ әдебиетінің бағдарсыздығы, «балапан басына, тұрымтай тұсына тартқан заман», жастардың үлкендерді менсінбеуі, үлкендердің жастарға үрке қарауы, Кеңестік дәуірде жетіп жататын шетел әдебиетінің сирек көзге түсуі, Қазақстан қаламгерлері мен шеттегі қазақ қаламгерлерінің «суық бауырлығы» – бәр-бәрі қатты толғантты. Ж.Шәк.

Салы суға кетті, сүмірейіп, сүмең қақты д.м. ~ Бекболат судан шыққан тышқанша солбырайып, сенекпен ептеп аяңдап, алақтап дәрігерлердің қасынан өтті. Ж.Айм. ~ «Ойбай-ай, осыншама қалың жұрттың таудай көріп арқа сүйеп жүрген басқармасының судан шыққан тышқандай сүмірейіп, әлдебіреудің алдына түсіп емпеңдей жөнелгені-ай». М.Қан. Суды да пересуды — жел сөз, жел буаз сөз, жел өсек.

1. Ойнастық, жеңіл жүріс, нәпсіқұмарлық. ~ Басты байлап, естен айырылып, күнәға айдаған кесел жойылды. Енді Шолпанның Әзімбаймен арасын үзбеуі қалай? Шынымен-ақ оның суық жолға түсіп кеткені ме? Шолпанға да ойнастың әдетке айналғаны ма? Жоқ, ойнасты өнеге көретін, суық жолды әдет қылатын әйел Шолпан ба-ай? Ендеше! Бұл ендешеге жауап жоқ. М.Жұм. ~ Тірлігінде Құдай жолына адал болмаған, ақ некелі әйелі тұрып, оның көзіне шөп салған. Зина істеп, суық жолға жүргендер, маскүнгемдікке салынып, арақ- шараптың соңына түскендердің күнасы тым ауыр. Т.Рыск. 2. Ұрлық-қарлық жасау. ~ Өткен қыс бойында "суық жол, арам жол" деп өзі жамандап, жиреніп жүрген ұрлық жолы бұл күнде қайтадан жылы жол болып, күлімсіреген жылы шыраймен қайтадан құшағына алды. М.Әу. ~ Жақсыбайдың сонау бір суық жолмен әкеліп Тобықтыға өткізген екі жылқы жөніндегі қиянатын айтып шықты. С.Бег.

Әлдебір істі емін-еркін, қысылып-қымтырылмай, еш қиындықсыз, армансыз өқмарта істеу туралы. * Тіпті аудиторияда тұрғанын, қарсы алдында отырғандардың көбі шауып шыққанда шала шәкірт қана екенін ұмытып, өзінің үзеңгі достарымен оңаша әңгімелескендей шешіле сөйлеп кетеді. Еркін, емін-еркін, суда жүзген балықтай… З.Қаб.

Жылмаң қақты, жылпостанып, сумаң қағып, сұғанақтанды. ~ «Сегіз аяқ», оқыған сайын, бірде шоқ басып алғандай шошындырып, от жалап алғандай күйдіріп, енді бірде мың-мың су жыландай сумаңдаған суық жел қойын-қоншыңды түгел аралағандай тұла бойыңды түршіктіріп бара жатады. Т.Мед. ~ Есіктен кіре еңкейіп, тоңқаңдап төрге шыққан соң, кеудесін керетін қытайдың бақай қулығы есіне түсті Қанаттың. Әйтеуір, мынау су жыландай сумаңдап, жылпың аттай желіп алдына түскеніне айран-асыр. Т.Рыс. ~ Айнала дүниенің барлығын ақ қанатты ақ сайтан арбап жүргендей. Ақ перідей зырлай ұшқан жентек қар мойын, қойын, жағаның қуысына су жыландай сумаңдай кірді. П,Дүйс. * Қытайдың он жылға созылған мәдениет төңкерісі тұсында жұрт алдында сылаң қағып, су жыландай сумаңдаған ерке тоқал, ұлы көсемнің өзін де қолға қондырып алған. Т.Рыс.

Жап-жаңа киім, бұйым; жаңалық, сөз т.т. * Алдабергенов судай жаңа костюм шалбарын, тағы басқа жаңа құсқысын киіп, үлкен жолға, Көксуға қарай кететін қара жолға шықты. С.Бақб. * Аса сезімталдықпен туындаған су жаңа сөзі қоғамдық байланыстағы жаңалыққа, жаңа хабарға, жаңа сөзге, жаңа бұйымға жаңа мәртебесін беруге, оның жаңа екенін анықтай түсуге, сендіре түсуге, су ағысы табиғатының үздіксіз лыпыл қағып жаңарып тұратын табиғи қасиетінен «су жаңа» сөзін жасаған. Ж.Баб. * Бір кезде шымылдықтың ар жағынан: — Өзің өңкей бір… Сойған түлкідей ыржалақтап күле бергеннен не шығады. Одан да ана су жаңа жігітке кезек берсеңдерші, — деген дауыс шықты. Қ.Найм.

Сусылдап, жылп-жылп етіп, сумаңдап, алға жылжыды. ~ Ердің үстіне нығыз, маңғазсып отырды да, Қымбаттың әкесінің жәпірейген жер үйі жаққа жалтақ- жалтақ қарап қойып, таңғы ұйқыдан мажаураған шағын қалашықтан, бурыл атты тайпалта жорғалатып, су жыландай суырыла шығып ұзап бара жатты. Т.Рыск. ~ Қара дәу ыстаулығынан пішен шабуға аттанған күннің ертеңінде, Көпжасар көз шырымын алды да, ақ некелі әйелінің төсегінен су жыландай суырылып шыққан. Т.Рыс. ~ Сұмдық-ай, бүйте берсе ұрғашы атаулы құтырған иттей көзі қанталап иесінен безер болар, қыз-қырқын әзәзілдік жолға түсер болар» деген алып-қашпа сөз су жыландай сүйреңдеді. С.Жүн.

Толассыз, үсті-үстіне келіп жатты. ~ Бұл кездері баяғы теңмін деп құмартып, құлқынын құртып жүретін замандастарынан жоғары секілді телміріп жазған өлеңдер, хаттар судай ағылып келсе де, кейбіреулерін жауапсыз жыртып, кейбіреулерін өзінің шешендігімен жебедей жерге енгізіп, енді қайтып бас көтеруге жаратпай тастай беруші еді. С.Тор. ~ Тұтанып өршуге бет алып тұрған араздық ал енді дауламасы бар ма? Дүрілдеген өсектер, гүрілдеген өсектер судай ағылды. Әй, не сұрайсың?.. С.Тор.

Әлі көрер күні бар, жарық дүниеден татар дәм-тұзы әлі таусылмаған д.м. * Жағым қарысып, тыныс алуым қиындап, енді болмаса өлуге шақ қалғанда, суішкілігім бар екен, бір бұраңбел бикеш патша жаяу баратын жайға асығыс кіріп кетіп еді, атып шығып: — Бізді бітеу дей ме! — деп, кеңірдегіме кептелген рулонды жұлып алғаны тәңір жарылқағыр. Т.Сәу. ~ Бәрімізге бірдей келген зауал ғой бұл. Су ішкілігіміз бар екен. Қайта жанымыз қалды. Қыршын жасы жазықсыз қиылғандар да баршылық. Т.Рыск. ~ Сейітханның су ішерлігі бар екен. Моңғолға аман асып кетті. Бірақ артында қалған бала-шағасы не болды. Торғайдай тозды. Көрмегенді көрді. Ж.Шәк.

Еркін, көсіле сөйлейді. ~ “Ол қолдан келеді”. “Жарты ай мерзімде”. “Әңгіме жоқ”. “Онда жүрелік. Барған соң, ақысын келісе жатармыз”, деді қасқабас, қалың бас. Өнештің таң қалғаны, анау қазақша судай ағып тұр. Н.Дәу. ~ Алланың қазақша сөзді судай ағып сөйлейтіні де дала қазақтарын қайран қалдырмай қойған жоқ. Б.Тоғ. ~ Әркез шырышты қолдары еңбек адамдарына тән қайрақтай қатты болғанмен жомарт. Пейілдері теңіздей шалқар. Әңгіме, сөзге судай ағып тұр. Ү.Жәл.