ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Бос әңгіме, мәнсіз сөз, құр өсек етек алды. *Тегінде құсбегілер, аңшылар өз сөзінен басқаға топастау келеді ғой, Бекболат та осы жолы өзінің топастығын байқайын деді. Қай жерде, қай дүниеде отырғанын өзі де білмеді. Сөз көбейген сайын басы қатып бара жатқан соң, тысқа жөнелді. Ж.Айм. * Енді Америка әдісін қолдану керек деген әңгіме көтеріліп келеді. Бүл әдістің қандай екені туралы сөз көбейтудің керегі жоқ. Үйткені, оған лайықталып жазылған бізде әліп-би жоқ. Ж.Айм. * Салиқа әкесіне аңырайып қарап қапты. Асқар соны байқап: ─ Қазір сөз көбейіп жүр, — деді жастығынан басын көтеріп. Біреуге біреудің айдалада жүріп бәлесі тиіп жатады. Т.Әбд. * Құр дәрілеп атқан мылтықтың сесі сияқты сұраққа тарту деген. Сөз көбейсе пәле-жала көбейеді қабаттасып. Т.Рыс.

Сөз мәнісі, реті, ыңғайы. * Бір жап-жақсы әннің өлеңінде «мен сенің құдіретіңе түсінбедім» — деген жол бар. Сол туралы Әспет бір сөз орамында:» қандай аңғалдық! Түсінсе ол құдірет бола ма? Құдіреттің құдіреттілігі түсініксіздігі мен жұмбақтығында емес пе?.. Неліктен оған таңданып қамығады?» — деп еді. С.Шайм. * Ахмет Байтұрсынұлының «Қазақ салты», «Қазақ қалпы», «Досыма хат», «Жиған-терген», «Тілек батам», «Жауға түскен жан сөзі», «Бақ» т.б. өлеңдерінің … ішкі сазы мен ой-өрнек, сөз орамы қазақ поэзиясына тән өзіндік жаңалық, ерекше өзгеріс әкелді. БАҚ

Өкпешіл, шырт етпе адам туралы. ~ Өмірге деген өкпесі қара қазандай ұлғайып, шырт етпе намысшыл, сөз көтере алмайтын кекшіл болып алды. Ә.Асқ. ~ Табиғатында мінезі сабырлы, әр нәрсенің қыбын ақылмен тауып, аптықпай пішетін саясатқа жүйрік бай осы тұста сең соққандай қатты алдырып қалды. Сөз көтере алмайтын кісі, қайғыны жеңе алмайтын күйрек боп, күннен-күнге төмендей берді. С.Жүн. ~ Облыстық полиция департаменті «ыдыс жумадың» деп ұрысқан анасының сөзін көтере алмай үйінен безіп кеткен жетінші сынып оқитын қызды қаладағы базар аумағынан тапқан. БАҚ (ЕҚ") СӨЗ КҮРЕСІ Керісу, дауласу, сөз таластыру. ~ Осы арақтың үстінде сөзден-сөз шығып отырып Фазыл мұғалімді біреулер мақтап, біреулер боқтап сөз күресі болды. Шалматай Фазылды жақтап, оны жамандағандардың сөзін өрге бастырмай қызып кеңірдекке түсті. І.Жанс.

Ақынның, жазушының, шешеннің сөз қолдану ерекшілігі, көркемдік стилі. * Қазақ тілінің өз қасиетін сақтай отыра кейбір түсініксіз келген жерлерде Пушкиннің сөз өрнегін, өлең жолдарының жатысын да өзіне жақындаттық. І.Жанс. ~ Абай тілінің көркемдік бітімі, «өткірдің жүзі, кестенің бізі» сала алмайтын сөз өрнегін толғауы тоқсан қызыл тілмен салудың құдіретін танытқан ұлы Абайдың сөз қолдану, сөз таңдау, сөз құбылту, сөз үйлестіру, сөз үндестіру тәсілдері мен тәжірибесі талданады. Р.Сызд.

Мәселені ұзаққа созбай, әр нәрсені сылтау қылып, кейін ысыра бермей уақытында шешіп беру туралы. ~ Партияның не мәселеге де айқын, анық кесіммен келіп, сөз бұйдаға салмай тез, әділ шешетін, бойын жасырмай, биікте бар мінез-құлқымен құлпырып тұратын ескі көз кадрларының орны ерекше бөлек екенін біраз уәлі ауыздан естіп еді. М.Қаб. ~ Әкімнің дене бітімі төртбақ, қимыл- қозғалысы ширақ. Сөзге де шешен. Қолдан келетін мәселені сөз бұйдаға салмай тез шешеді. Қ.Жиен.

Салғыласты, сөз жарыстырды. ~ Біз Сақышпен амандасып, бір-екі ауыз сөз қағыстық. Қыздың аузынан «шүкір» дегеннен басқа лебіз шықпады. С.Ом. ~ Ұрсысып, сөз қағыстырып әдет қылмаған басым, Бақтыгерейдің удай ащы сөзін естігенде қайнап кеттім… Б.Тоғ. ~ Менің қадірлі екенімді, сыйлы орынға жатқанымды көргенде жігіттер біріне-бірі жымындай қарасып, сөз қағысып отырды. М.Әбдіх.

Айтқан сөзіне құн дәметті, сөзін міндетсінді, сөзін сатты. ~ Мақтап өлең айтпаған нәрсе алуға Ғажайып хикмәттің кілтін ашқан. Бұлардан басқа ақын көп сөз бұлдаған, бергенді мақтап, сараңды жамандаған. М.Дул. ~ Түк те саспастан отырып, анық жайды ұғындыра сөйледі. – Шатақ сол, мынау Көкеннің Уағы мен қырық руы құралып алып, егеске шығыпты. Арасында қаладағы ұлыққа арыз айтқыш, сөзін бұлдағыш Серке деген бір пысығы бар дейді. М.Әу. ~ Саудагер бар шықпай жүрген шайтаны, Бітті әкімнің талтаңы мен тойтаңы. Жылтыр сөзін, жылтың сөзін бұлдаған Күнәсы ауыр пенделердің сойқаны. Б.Раис. ~ Рас, Байсұлтан бұл жасына дейін біреуге сөз сатып, сөз бұлдатып көрмеген жан еді, амалың таусылса ондай кіріптарлыққа да баруға мәжбүр болады екенсің… Ә.Асқ.

Жөн сөзге құлақ асып, бағалай білу, оның терең мән-мағынасына бойлай алу хақында. ~ Айыпқа бұйырмаң. Әке– ешелеріңе сәлем айтың. Байқап отырмын, сөз қадірін білетін бала сияқтысыңдар. О.Көш. ~ Алайда өлеңге дендеп енгенде мұның да сөз қадірін білетін жырынды жігіттің тамаша айласы, шебер жасалған иллюзия екенін көресіз. Ә.Тал. ~ «Өнердің ең алды – сөз өнері деп саналады. «Өнер алды – қызыл тіл» деген қазақ мақалы бар. Мұны қазақ сөз қадірін білгендіктен айтқан», – дейді тағы да сол дана. Ж.Шәк. ~ Қазақ халқының шешендігі ме, білмеймін, әйтеуір бізден бұрынғылар алқақотан отыра қалған қауым болсын, немесе екі ақсақал әңгіме-дүкен бастаса ауыздарынан қазіргі біздердей емес, ауыздарынан аталы сөз әңгімелер ақтарыла тасып төгіліп жататын, шіркін, сөз қадірін білген қайран бабаларым-ай. Р.Кар. ~ Бірақ мына керенаукердең заманда сөз қадірін білетін жандардың көрер көзге түгесіліп бара жатқанынан қорқасың. Б.Әдет.

Айтқан сөзден нәтиже болмады, түйсігіне жетпеді. ~ Көлбай басын төмен салып, атының шашасына қараған кісі сияқтанып келе жатып, екі танауы ақырын желбір етті де: — Жота дейім, әшейін… Тегі іргені аулақ салған-мақұл дегенім ғой! — деді. Талпаққа ол сөз дарымады. М.Әу. ~ "Абайға айтқан сөз дарымаса да, саған айтылған ақыл сөз, үлкен сөзі далада қала алмайды" деп отырып, Байшораның, кедейдің қызы екені де, қолы жеткені де айтылған. М.Әу. ~ Олар оқып, сауат ашып алса, өзімізге сор деген қисынсымақ бос былшыл! Оқымаған қас наданға сөз дарымайды. Ә.Кек. ~ Алайда, қайсар Нұрбай дегенінен қайтпапты. Қызын қайтарудан бас тартып, сөз дарытпапты. Б.Мом.

Арзан өлең, бәтуасыз бос сөзбен сөз өнерінің құдыретін төмендетті. ~ Қобыз бен домбыра алып топта сарнап, Мақтау өлең айтыпты әркімге арнап. Әр елден өлеңменен қайыр тілеп, Кетірген сөз қадірін жұртты шарлап. Абай.