ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Жарық түсті. ~ Ақ мамық төсек үстінде ұйқы көрмей тек Жәнібек хан отыр. Сопақтау келген сарай терезесінен ай сәулесі құйыла түсіп тұр. І.Ес. ~ Күн сәулесі құйылған тапал терезеге қарап еді, түнгі жауын ашылып, дала сергіп қалған екен. С.Жүн.

Серейген ұзын бойлы, арық адам туралы. * Солаң етіп қай жақтан шыға келгені белгісіз, сидам бойлы бір жігіт көлеңкедей қалқайып қасыма тұра қалды. Шашы, қасы қап-қара, шүңіт көз, аққұба, әдемі жігіт. Т.Сәу. ~ Ызбары бетіне шауып, бас уәзірін шақыртқан. Көзінде ара-тұра жылт етерлік нұры бар, шоқша сақалды, сидаң бойлы ұйғыр шатыс Бақты-Қожа хан сарайына имене еніп: — Хан ием, келіп тұрмын, — деп тағзым етті. Ә.Ыб.

Айналасына жарық түсірді, сәуле шашты. ~ Күн жазира шөлістан тынысын кеңейткендей, көкірегіне сәуле сепкендей. С.Ел. ~ Ай сәулесі оның жатын орнына әлі де аппақ сәулесін сеуіп тұр. Баяғы көркем сурет мүлдемге ғайып болған. Ж.Шәк. ~ Жан түкпіріне сәуле сеуіп көкірек қуысында рауандап таң атқандай. С.Ел. ~ Кеудеңдегі шамыңмен өзгелердің жанына жарық түсір, нұр сыйла, сәуле сеп! Ең үлкен парыз-қарызың осы!” И.Сап.

Сидиған, ұзын сирақты адам. ~ Біреуге ағыл-тегіл жыр біткенмен, Ақыл мен мінез бітпес құр күткенмен. Жан көп қой сыңар бақыт, с и д а ң а я қ, Атаққа бір жамбастап жылжып келген (Ғ.Қайырбеков, Торғай.). Қазақтың тоқпақ жалды, мықты жылқысымен аралас қаз мойын, с и д а ң а я қ түрікмен жылқылары да көзге түседі (І.Есенберлин, Қаһар). Тәпелтек Санат с и д а ң б ұ т жігіттерге ілесе алмады (С.Сарғасқаев, Біз төртеу.).

Айналасын нұрландырып, жарық шашты. ~ Басында зиратыңның оқыдым жыр, Құранның қоңыраулы үні татымастай. Жанары күйіп кеткен кекті жардай, Кешқұрым күңгірт сәуле төкті арай. Т.Әл. ~ Ал сенде қандай көргендік бар? Жан – жағыңа қандай сәуле төгіп жүрсің? Артыңа арамдықтан, қызғаншақтықтан, көре алмастықтан бөтен не қалдырмақсың? І.Ес. ~ Жер–Ана жаңа босанған жас анадай балбырап, бусанып жатыр. Аспан–Ата ту алыстан адамзатқа мейірлене қарап, ай мен жұлдыз айналаға үнсіз сәуле төгіп тұр. С.Дос. ~ Аппақ Айдың жүзінен тозаңытқан сәуле төгіліп, әлгі алаңды бозамық шуаққа шомдыратын. С.Сағ.

Қылжақбас, қалжыңқой, сауықшыл, істеген ісінде пәтуа жоқ, жылпостау жігіт. ~ Тірі жанға құрбы боп жап-жасында-ақ, Қалжыңдамақ, қасынбақ, ыржаңдамақ, Бет-аузын сөз сөйлерде жүз құбылтып, Қас кермек, мойын бұрмақ, қоразданбақ. Осындай сидаң жігіт елде мол-ақ, Бәрі де шаруаға келеді олақ. Сырын түзер біреу жоқ, сыртын түзеп, Бар өнері — қу борбай, сымпыс шолақ. Абай. ~ Әрине, «бет-аузын жүз құбылтқан», «қас керіп», «қоразданған» даңғой, тыраш бейшараның тырақы болмысын көз алдыңызға елестетіп, еріксіз күлетініңіз рас. Бірақ Абай оның портретін жасағанда, оны келеке ету үшін, мазақ қылу үшін жасамаған. Қайта, оның портретін «осыңдай сидаң жігіттің елде мол-ақ» екенінен жаны күйініп, жүрегі өртеніп отырып жасаған. Бұл жердегі күлкі — күйзеліс күлкісі. Т.Мед.

Жарық төгіп, нұрландырды. ~ Сұлудай қызыл шырай бітіп таңға, Алтынды ну сәулесін шашып маңға, Ойын сап жан иесі бар мақұлық, Жерде құрт, Көлде құстар, Тоғайда аң да. С.Мұқ. ~ «Бір түніңнің рахаты бүкіл ғұмырыңа сәулесін шашып тұрады», — дегені Жүзіктің шын сөзі екен. Б.Нұрж. ~ Абай керуенінің жез бұйдасын кейінгі ұрпақтың қолына ұстатып ғасырлық қарызынан құтылды. Мұхтар рухы сәулесін шашты. Ж.Шәк. ~ Мақал-мәтелдер сол себепті де сезімді селт еткізіп, ақыл-ойға сәуле шашады. Ө.Айт.

Жарқын келешек. ~ Білімге құлаш ұрып ұмтылган сайын сәулелі болашақ бізді қол бұлғап шақырғандай болады. М.Әбдіх.

Шуақты, нұрлы уақыт, бақыт пен қуанышқа толы күндер. ~ Тоқтап жүрек, жұмылып көз, Қашар қаны жанардың. Болып ұмыт сәулелі кез, Қараңғыда қалармын. Тамып көздің ыстық жасы, Жазықсыз гүл жұлынар. Т.Әл. ~ Сол сәт өткен күннің екінші бір елесіне ере берді ол. Сәуірдің сәулелі күндерінің бірі еді. С.Дос. ~ Ашық- жарқын, көңілді күндерді жақын достарымен бірге өткізді. Сол сәулелі шақтар оның қалғи бастаған қанатты қиялын шайқап, арманшыл асқақ көңілін көкке шарықтатып жіберді. Ү.Жәл.

Әлдебір істі, әдетті ерекше сәндікке, салтанатқа балайтын болды. ~ Әрине, бұл заманда балаларының өз әке-шешесін керенаусың деп қорлауы сәнге айналып кетті ғой… Ф.Дос. ~ …жалаң бас, бас киім орнына иманжапырақ пен шырмауықтың балғын жапырақтарынан гүлдесте таққан, — соңғы кезде бұл сәнге айналып, оны әшекейлеуге алуан сипатта құбылта қолданылатын Тир пүліші мен жібек пайдаланылады. М.Серв. ~ Ертең кешке сен сымбатты жұрт алдында сәнге айналған әйелді графиня Теодораны көресің. О.Бальз.