ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

~ – “Үй артында кісі бар” деген, мен басы бос кісі емеспін, ауылдық жерде соңыңнан ерер сөз болады. Ә.Асқ. ~ Ағалар,– деді,– қазір бір ауыз сөзден бас кететін заман. Ыңғай өзіміз болғандықтан бейпіл кетіп бара жатқан шығармыз. Үй артында кісі бар дегендейін… Т.Рыс.

Үйелеген малдай тыпырлап, тоңқаңдап орнынан тұра алмай жатқан баласын көріп, әлі де сынын бермеген әдемі қылықпен сынғырлай күлді. О.Бөк. «Не деген шыдамсызсың, әкең…. басымды жарып тастай жаздадың ғой», – деп күңкілдеп, үйелеген малдай әрең тұрды орнынан. Ешкім жауап қатпады. О.Бөк.

«Кәне, қарап алыңдаршы, көгенкөз қайындарым» дегендей, төсі мен ұятты жерін жасырған екі елілыпасымен керіліп-созылып сәл тұрды … Т.Сәу. Жуан әйелдің қалтасына, әлде бір ұятты жеріне қол сұққан сұмырай мына ақырзаман кезінде десұмпайылығын істеп жүр. Ш.Мұрт. Көзін жігіттің төмен жағына қарай сырғыта бастады. Жігіттің ұятты жеріне ұзақ тесілді. Қ.Мүб. Моншаға барған сайын жалаңаш кісілердің арасында көрінгеннен қысылып бүгежектеп болатынсың; қазір дебір айдан бері көрмеген ауылдастар қай жағымнан шығып қалады деп, ұятты жерін алақанымен басып тұрған-ды. Ә.Нұрп.

Қатар жүріп келе жатқан; мүдделес адамдар туралы. ~ Қайда бара жатқаны да есінен шығып кетті. Үзеңгі қағысқан бір жігітпен желіс салыстырғысы келді. Жаман өкшені қадап, шаужайға қағып жіберді. Ж.Айм. ~ Шындықты іс жүзінен өзі ақ табатын ұлы партиямен үзеңгі қағысып, іс жүзінен оған қарсы шындық табамын деп қарсыласуға дәтің қалай жетті екен! Қ.Шабд. ~ Тізгін сүзе басын шұлғып қойып, төрт аяғын сәнімен топ-топ басқан сәйгүлікке қадалған сайын Яшканың ақ кірпік, бітік көзі шарасынан шыға шоқтай жайнап барады. Палуан үзеңгі қағыстыра тоқтаған. Жартастың ұшарында оқшырайған құлжадай такаппар басын кекжитіп асқақтай қарайды. Т.Сәук.

Қорлығы еттен өтіп, сүйекке жеткен соң ұятты жиып қойып, милицияға да бір неше рет арыз берген. Т.Сәу. — Алдау, ұятты жиып қою қалтаға түскеннен де жаман. Мен бәрін анықтадым. Ешқандай министр сізгеқолқа салмаған. К.Қаз.

* — Дәмімнің садағасы кетсін! Шық үйімнен, оңбаған мұндар!.. Тапқан екесін үзеңгі теңестіретін адамыңды! Көрерміз, тау құлатқаныңды! Күліңді көкке ұшырармын! С.Мұқ. * Еншімді бөліп бермесе де ешкімде есем кетпесін! Тең жүрейін он екі мүшесі сауменен! Өйткені өзгелермен үзеңгі теңестіріп өмір сүруге хақым бар менің! Айзат Рақыш.

Далада қанша жүргенімді білмеймін. Білетінім – менің бұл ұятты ісім әйтеуір әшкереленген жоқ. С.Елу.* Ауыл аралап жүрген бейуаз жігіттерді тергеуге алдырсаңыз ұят болады. – Уа, сұмырай, ұзын етекті ақ сайтан, қанша ұятты ісің бар олармен? Ғ.Біл. Бір нәрсені бүлдіріп алғандай, я бір ұятты іс істеп қойғандай, көкірегімді тырнап жатқан бір нәрсе бар. Т.Ахт.

Жолға жиналу; әлдебір іске дайындалу туралы. * Даңқтың астындағы дүлдүлі–дақпырт. Парасаттының аузындағы керенау ақиқат қашан үзеңгіге аяғын салғанша, дарақының аузындағы далаңбай дақпырт екі етек боп елден бұрын жетпей ме? Ә.К.

Кешке үйге біраз ұятты кісілерді қонаққа шақырып қойып едім… Керек адамдар… С.Смат. «Әбекеңдей ұятты кісі келгенде, дастарқаны жоқ-жұқана болып, жерге қарамаса не қылсын…» Б.Тоғ.

Қатар жүріп, ортақ іске араласты; сапарлас, майдандас болды. Осы сапарда үзеңгілесің болам деп не айтайын, ер-қара да бола алмаймын… Ғ.Мүс. Ат жалын тартып мінгелі Баянмен үзеңгілес болып келе жатқан Жәпек сан олжаны бөлген кездеріндеәйгілі батырдан бұрын-соңды мұндай сөзді естіп көрмеген-ді. І.Ес.