ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Қолынан келгенді істеді, өйтіп-бүйтіп, амалын жасады. ~ Шешесі бұл уақытта ауыз жапқан жоқ. Кебісінің өкшесі тырп-тырп етіп, бір кіреді, бір шығады. Сөзді үстемелей төгеді. — Мына шағыл жұтпаса біз, мен кімге керекпін? Бес жылдан кейін келсең де, осы жерде түтін түтетіп, қоқып-соқып отыра берем. А-аа? Бес жыл дедім бе? Астағыпіралла, ауызыма қайдағы сөз қайдан түседі? Хат жазсаң, сүгіретіңді салып тұр. Сөйт, қағазыңды оқи алмағанмен сүгіретіңді танимыз ғой. Ж.Нәж.

Астан-кестені шықты. * Әншейінде, көш деген қаз, тырнадай тізбек-тізбек болушы еді. Қазір де алғаш жөнелгенде, мынау ел тобына лашын түйілген шүрегей үйректей, ұйлығып, қарбаласып, ұйқы-тұйқы боп кетті. М.Әу. * …жастар ұйымымен оларға ерген жас ұландар қызыл тулар мен жалауларын желпілдете көтеріп көкке бұлғағанда, кер қоңырдағы халық қызғалдақтай жел соғып ұйқы-тұйқы болды. І.Жанс. * Сонан соң… Құрысын, сонан кейін ұйқы-тұйқы болды да кетті! Қимылы шалт. Ә.Нұрп.

Алаңсыз, қалың ұйқыға берілді. ~ Кешке келгесін пырылдып ұйқы соғасың. Тамаққа тойғасын, басың қаупиіп тағы ұйықтайсың… О.Сәрс. ~Тұмсығын көрпе шетіне тығып алып, ұйқы соққан тарғыл мысық аяқ жақта қаперсіз бырылдайды. М.Қаб. ~ Іше берсең қымыз да мас қылады. — Айранға мас болып, пішен шабатынын ұмытып, бір тәулік ұйқы соққандар да бар… — Ха… ха… хық! Қымыз бен айран да харам болды ма? Т.Рыск. * Үй жанында дөңгеленіп алып, ұйқыны соғып жатқан сұр төбет басын көтеріп, «Тыныштық па?» дегендей маңқ етіп, бір үрді … К.Сегізб. * Тыр-тырлап от алып, оятып жіберетін трактор, машиналар бүгін үнсіз қаңтарылып тұр, сондықтан ит атаулы аула-аулада ұйқыны соғып жатыр — күн жексенбі! М.Қаб.

Ұйықтай алмады, мазадан айрылды, тынышы кетті. * Тергеушіден ұйқы қашты, маза кетті, береке қалмады. С.Смат. * Төсегіне қайта жатқанмен ұйқысы келмеді. Тіпті ұйқы қашып кеткен. Далаға бірнеше рет шықты. Қайтып келіп тағы жатты, тағы ұйқы жоқ. Б.Бұлқ. * Күн райы бұзылайын деді ме, топшысы сыздап, сол қолы қағынды тигендей қайта- қайта селкілдеп, шошына берді. Ұйқы қашқан. Қ.Ысқ. ~ Тыныш ұйқыдан айрылды. ~ Мақпал қыздың қолынан бір шай ішу бәсекеге айналғандай. Мақпалы бой жеткелі Күржібайдың да ұйқысы қашқан. З.Шүк. * Онысына өзінің айқын сенімі де жоқ.Әйтеуір, ұйқысы қашқан адамдай орнынан ерте тұрып кетті. М.Әбдіх. ~ Тамақ жоқ. Жылу жоқ. Ашығып, алаңдап, әмбе дене тоңғаннан кейін ұйқы қаша беретін көрінеді. Ш.Рах. * Кілең күрең жорғалы, күдері белбеулі өнерлі достары көзі ілінсе іңірлетіп күй шалып, сан құбылтып ән салып жиылып келіп тұрғандай болады. Содан ұйқысы қашады. С.Смат.

Көзі ілініп, ұйқы қысты. * Шолғыншылық жасаған қиын, ұзақ сапардан соң соны ұйқы басады. С.Бақб. ~ Басымызды жастықтан көтеріп, ұйқы басқан көздерімізді уқалай сала дауыс шыққан жаққа қарасақ, Хасеннің ауласына қарақұрым халық жиналып қалыпты С.Им. * Ұйқы басып ұйықтап қаламыз ба деп қорыққанымыз әлі есімде, күн ысымай тұрып ертесімен шығып кетуіміз керек еді… И. Бун. * Менің ойымша, өздерінің қарауыл мұнараларында , ұйқы басып есінеп отырған казак-орыстар беталдына шауып жүрген мені көріп кім екенімді айыра алмай азаптанған болуы тиіс. М.Лерм.

Жақында бітпейтін ұзақ сөз, әңгіме, хикая. * Бұхар мақамына салып, ұзын сүрені жатқа созып отырды. Б.Қыд. * – Ол бір ертерек жаугершілік заман еді ғой. Нұрымбет ұзын сүре әңгімеге түсіп кетті. З.Шүк. ~ Әғке, ол кісі сізге не жақсылық істеді? — деп сұрап едім, әкем: — Ол бір ұзын сүре хикая — деп елтірі тымағының милығын көтере бүктеп қолдан қалпақ жасап киді де, әңгімесін бастады: — Оған да біраз жыл болып қалды. Қоянды жәрмеңкесіне келдім. С.Бег.

Әлдебір себептермен біреуге тәуелді, кіріптар, бағынышты болған адам туралы. ~ — Бүркітбай! Бұл жолы сөз қозғамай-ақ қояйық. Ұзын тұсауы қолда ғой, қайда барар дейсің, сен Асқардың ізін аңдып, сол жаққа барып қайт, неғып отыр екен? С.Мұқ.

Ұзаққа созылған. * Оның осымен тоқтап қалмайтынын, бұндай ұзын ырғаның артында жақсы жалғасы болатынын іштей сезіп, ауылдан келген сыйлы қонағымның аузына қарап, құлшына құлақ түремін. О.Сәрс. * Ә, бәрекелді, жеткіздің балам, ұзын ырғаңнан би атаңның лебіз ырғағын танып отырмыз. Ғ.Біл. * Қазақтың ұзақ ғасырлық ұзын ырға тарихында көреген көсемдігімен де, айрықша адал адамгершілік ақыл-парасатымен де … тұтас бір рулы елдің ұранына айналып кеткен әйелдер бар. БАҚ

Таң атқаннан түн жамылғанша. ~ Еркектігін бір күні көрсетер деп Бике көп күтті, үйіне кірген сайын қанжарын жанына ұстады. Бірақ қанды көз ұзақтың сары күні басқа еркектермен жұмысқа алданып, жатар алдында ғана қор-қор тартып шығуға, қатынына кіретін болды. Ж.Айм. ~ Оның еңбегі де еш болған жоқ: ұзақтың сары күні құм жуған оның бақырашына, алтынның үгіндісі кейде ілікпеген, кейде аздап ілекті. С.Мұқ. ~ Ұзақтың сары күнінде аң баласын ұшырата алмай, әбден ынтызары құрыған мерген көп ойланып тұрган жоқ, мылтығын кезеніп, нысанаға алды да, киікті басып салды. М.Әбд. ~ Ұзақтың сары күнінде аң баласын ұшырата алмай, әбден ынтызары құрыған мерген көп ойланып тұрған жоқ, мылтығын кезеніп, нысанаға алды да, киікті басып салды. С.Ом.

Біраз жерге жеткізді, шығарып салды. * Қойшы, сол қырқылжыңмен қысқы сессияны ұзатып сап, көктемнің қыр арқасына қол іліктірдік. М.Қаб. ~ Биік үйлердің үнемшіл терезелері бірінен соң бірі жалпылдап өше бастаған. Жақып пен Петр шалдың қарасын едәуір ұзатып салды. Қ.Ысқ. ~ Азанғы шәйін апыл-ғұпыл ішкен Амантай жұмысқа асығыс аттанып кетті. Мәдемі алғашқы түннің балдай тәтті ләззатын бірге татқан жігітті көзбен ұзатып салып, қуана күлімсіреп тұр. Н.Сам.