ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Көктемнің көк өзек, шаруашылыққа, күнкөріске ауыр мезгілі. * Қар түсісімен Омбыдан, Қызылжардан қыс бойы кіре тартып, ұн жинайтын кәсібім бар. Ертең — жуанның жіңішкеріп, жіңішкенің үзілер шағы — ұзын сары келгенде, ұнның бір пұлы — бір жылқы, бір қадағы — бір қой. С.Жүніс.

Ұзаққа созылған, таусылмастай ұзақ, әбден мезі қылған (әңгіме, сөз, оқиға). * Өз болысы жасырғанмен, көрші болыстар біліп отырады, — деп ұзын-сонар жалпы сөзге салып кетті. Ж.Айм. * Баласының күмбезіне тақап келіп тізерлеп отырды да, әлдебір ұзын сонар аят бастады. Т.Әбд. * — Е, келіп тұрады ғой, — деп, Өтекең ұзын сонар әңгіме бастайтын раймен бір қозғалып, жайғаса отырды. Б.Тоғ. ~ Алдарында — көшпелі елдің арқасын кеңге салып сайрандайтын ұзын сонар жаз. Тойлы, ойын-күлкілі, әсем айлы түңді, ыстық сезімге толы думанды, қызық жаз. С.Елу. Бұрынғы түндерде экскаватор шөмішінің салдыргүлдіріне «КрАЗ», «БелАЗ-дардың» ыңыранысы қосылып, құлаққа жағы сембейтін ұзын сонар уіл келіп тұрушы еді. Қазір тым-тырыс. Өлкенің жүрегі тоқтап тұр. М.Қаб.

Алысқа созды, бітпес кепті бастады. * – Бөрібай Ержанға ұйықта десе де әңгімеге құмартқан түрі бар, ұзын сонарға түсіп барады. Т.Ахт. * Яғни мыңдаған ұп-ұсақ тамырлары ісінген. Тегеш сол себепті кептеліп қалған. Яғни…- деп ұзын сонарға салады. Тегі, аткөпір білімін қайда жұмсарын білмей жүрген жас дәрігерге ұқсайды. М.Қаб. * Қабдолладан басталған әңгіме ұзақ сонарға айналып бара жатқасын соны тақырыпқа аударып жібердім. С.Омар. * — Ұзын сонарға салып еді, мұндай ұсақ-түйек кикілжіңнен әбден ығыр болған майор Бакин: — Пәтерді әйеліңіз іздейді. Сіз келгенше жоражолдастарыңыздың үйін паналай тұрады,— деп, төте тартты. М.Қаб.

Тоқ етерін айтқанда. ~ Ұзын сөздің қысқасы, ақырында Жамал Ғалидың жазған сөздерін қабыл алып, қарсы жауап та жазып, ертеңінде манағы жігітке тапсырды. М.Дул. ~ О, тоба… – Әйел жағасын ұстады. – Бұ қай сөзің? – Ұзын сөздің қысқасы, қызың Қожаниязға көнбесе, Қарағандыға кеткені кеткен. Н.Дәут. ~ Сонымен, ұзын сөздің қысқасы, жігітке жұтаң соғыс кезіндегі ауылда өсіп, сұрапыл шақта бозбаламен қатар тұруға үйренбегендіктен және олардын қыз алдында өздерін қалай ұстайтындықтарын көрмегендіктен бе… Ә.Нұрш.

Көп сөздің мағынасы, түйіні. ~ Ұзын-сөздің ырғасы, мына әңгімеден кейін келіншек барын алып, артығын бөктеріп, төркініне кетіп қалады. Н.Дәут. ~ Балам, жасым болса келіп қалды,- деп Байбосын ұзын сөздің ұрғасын әдеттегі белгілі сылтаудан бастады. С.Жүн.

Айғай-ұйғай болып, шу көтерді. * Тәннен жан артық еді, тәнді жанға бас ұрғызса керек еді. Жоқ, біз олай қылмадық, ұзақтай шулап, қарғадай барқылдап, ауылдағы боқтықтан ұзамадық. Абай. * Айдауылдар келіп әкеткенде, артында қалған жанашырлары мен жақындары «ұзақтай» шулап жылағанда: «Алауыз болса ағайын, Ынтымақ күтіп тұра ма? Жолын берсе бір Алла, Орыс тонын береді» — деп еңіреген елді жұбатады. А.Ахметжанұлы. * Жер ошақта, нән қара қазанда майы шыжылдап, қуырдақ қуырылып жатыр. Бала-шағалар ұзақтай шуылдап, шүпірлеп жүр. Т.Әл.

Түні бойы, таң атқанша. * Ол не көріп, не біліп өсті? Кең дала… көк дала… сары дала… сағым. Төрт түлік мал… соғым. Қысы-жазы киіз үй. Ұзақ түндей өзгерісі жоқ өмір. Сарыала етек сарпылтаңға көндігіп кеткен қазақ әйелі. Ғ.Мүс.

Таң атқаннан түн жамылғанша. ~ Еркектігін бір күні көрсетер деп Бике көп күтті, үйіне кірген сайын қанжарын жанына ұстады. Бірақ қанды көз ұзақтың сары күні басқа еркектермен жұмысқа алданып, жатар алдында ғана қор-қор тартып шығуға, қатынына кіретін болды. Ж.Айм. ~ Оның еңбегі де еш болған жоқ: ұзақтың сары күні құм жуған оның бақырашына, алтынның үгіндісі кейде ілікпеген, кейде аздап ілекті. С.Мұқ. ~ Ұзақтың сары күнінде аң баласын ұшырата алмай, әбден ынтызары құрыған мерген көп ойланып тұрган жоқ, мылтығын кезеніп, нысанаға алды да, киікті басып салды. М.Әбд. ~ Ұзақтың сары күнінде аң баласын ұшырата алмай, әбден ынтызары құрыған мерген көп ойланып тұрған жоқ, мылтығын кезеніп, нысанаға алды да, киікті басып салды. С.Ом.

Біраз жерге жеткізді, шығарып салды. * Қойшы, сол қырқылжыңмен қысқы сессияны ұзатып сап, көктемнің қыр арқасына қол іліктірдік. М.Қаб. ~ Биік үйлердің үнемшіл терезелері бірінен соң бірі жалпылдап өше бастаған. Жақып пен Петр шалдың қарасын едәуір ұзатып салды. Қ.Ысқ. ~ Азанғы шәйін апыл-ғұпыл ішкен Амантай жұмысқа асығыс аттанып кетті. Мәдемі алғашқы түннің балдай тәтті ләззатын бірге татқан жігітті көзбен ұзатып салып, қуана күлімсіреп тұр. Н.Сам.

Жайбарақат жүру; тиісінше мән бермеу, көңіл аудармау, еркіне жібері. ~ Дүмшелер домбыра тарту, ән салу, өлең айту сияқты халық-тың үйреншікті зауықтарына дейін күнә деп тыйғысы келген. Бірақ ұзын арқан, кең тұсауға қалыптанған қазақ шариғаттың тар тұсауына үйрене алмаған. А.Байт. ~ Ондайлармен Ырғызбай іші бірен-сарандап құда, жекжат боп алып та, «ұзын арқау, кең тұсау» жасайды. Кейде әдейі өздері түртіп, бір бәлеге ұрындырып, одан тағы өздері құтқарып алған боп та баурына тартады. М.Әу. ~ Қазақ балаларына ана тілі ғана қазақша оқытылады да, қалған пәндердің барлығы қытайдың мемлекеттік тілінде оқытылады. Оны заңдық тұрғыдан терістей алмайсың. Ұзын арқан, кең тұсау – Қазақстанда ғана бар. Н.Мұхамедханұлы. ~ Ұзын арқан, кең тұсаумен үш жыл жүріп, аудан ПМК- сы Жосалының Мәдениет үйін өліп- талып зорға бітірді. К.Хамз.