Уәдесінде тұрды. ~ Тілеужан болыс айтқан сөзіне жетіп, жаз ортасында жалпақ той жасап, үйіне алты қанат ақ орда тіктіріп, ақтылы қойын айдатып, күш– көлігін сайлатып, көш соңына сүтті аруана, бота– тайлағын қоса тіркеп байлатып, Ақлиманы ырғалтып– жырғалтып ұзатты. Ү.Жәл.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙРЫҚША (ЕРЕКШЕ) КӨҢІЛ БӨЛДІ (АУДАРДЫ)
Әлдебір жағдайға төтенше мән беріп, бақылауға алды. ~ 1840 жылды Усларды Кенесары көтерілісін бақылауға жіберген. Бірақ ол қазақ тұрмысын зерттеуге айрықша көңіл бөледі. Ә.Мар. ~ …бір кездері жазатын әңгімеме керек болып қалар екен-ау деп, оған айрықша көңіл бөліп, тіпті жасанды түрде болса да, оны мұқият бақылауым қажет екен деп, әсте ойлауға болмайды. К.Пау. ~ Серіліктің бас шарты сұлу киіну болса Ақан оғанда ерекше көңіл бөлген. Ә.Марғ. ~ Бұл сияқты мәні зор саяси мәселеге бюро мүшелері мен кандидаттары ерекше көңіл аударуын сұраймын,— деді Дәулетов. Х.Ес.
АЙТҚАНҒА КӨНБЕДІ
Тіл алмады, біреудің жөн сөзін құлаққа аспады. ~ Айтқанына көнбесең, түбіңе жетпей тынбайды. Осындай жаудың алдында тұрып, хандарың үшін отқа түсіңдер, ханның абыройы үшін бірің қалмай қырылыңдар десем, онда менің кім болғаным? Т.Әс. ~ … Деп алып, бермеді, Қолын бір сермеді. Айтқанға көнбеді, — Бұл саған кең!— деді. Қ.Мырз.
АЙТА БЕРСЕҢ
Шындап келгенде; бұл әңгіменің бер жағы ғана деген мағынада. ~ Қасиетті кітапта: «Алдымен өзіңді жарылқа, сонан соң барып қана өзгеге қол ұшын бер». Айта берсең, адамның оңы мен солы іспетті керағар, қайшылас тіршілік. Ж.Аяз. ~ Дәурен-ай, айта берсең кеп қой тарих, Көргем жоқ кісі күндеп, кек қайтарып… Ғ.Қай. ~ Арбамды тоқтата салып, таңғы атырапты тамашалап қарап тұрмын. Осы бір сәт жер үстіндегі ең бақытты, ең күшті, айта берсең ең сұлу адам мен едім. Ш.Айт.
АЙТҚАННЫҢ АУЗЫ ЖАМАН
Турасын айтқан адам ешкімге ұнамайды д.м. ~ Айтқанның аузы жаман, жылағанның көзі жаман, — деді енді көптің алқалауымен орнынан көтерілген денелі қара жігіт. К.Ахм.
АЙНАЛЫП, ТОЛҒАНДЫ
Еркелетіп, аймалады, өбек қақты. ~ Шай үстінде де, ет үстінде де мені кезек-кезек айналып, толғанып, үйірілумен болды. Т.Әб. ~ Міне, енді азамат болды деген осы емес пе, – деп асты-үстіне түсіп айналып толғанған Қарасайдың мына қылығына қазандық аузында жүрген Жәміш тіксініп қалды. С.Жүн. ~ Мәрзияның жаны шығып кете жаздады, екі-үш рет шыңғырып жіберуге шақ қалды, бала жылады, жылап еді айналып, толғанып жұбатып алды… Ә.Тар.
АЙНЫМАС ДОС
Шынайы, адал, жан-тәнімен берілген, сенімді дос. ~ Есепсіз кетсе, бірін-бірі алдаған, арбаған болып табылады; оның түбі теңдік емес, зорлық. Міндетсіз, сілетсіз, мақтансыз, қаяусыз, айнымас дос болады дегенге сенбеңіздер. Ж.Айм. ~ «Ақымақта дос, итте бажа көп» дейді қазақ. Мәжкеңде дос көп болған жоқ. Бірақ ол ағайыншыл еді, жақсы мағнада.Ағайынмен жырғап отырып бөліп ішкен қара суды да тоқ санайтын. Оның айнымас досы өнер болатын. Қ.Ысқ.
АЙПАРАДАЙ АШТЫ
Ап-анық қып, тайға таңба басқандай көрсетті, әшкереледі. ~ Хан Жиңбаудың өлгеніне қоса бүкіл елдің бүлінгеніне өлердей ызаланған Ма Буфаң көзіне көрінгенді атып, шауып, өзінің жауыздық, жыртқыш бейнесін айпарадай ашыпты. Ж.Шәк.
АЙРА-ЖАЙРА БОЛДЫ
1. Қалай болса солай, астан-кестен, ашық-шашық жатыр д.м. ~ Тарсыл-гүрсілден жер қозғалып көк аспан қара түтінге толып кетті: жел кептіріп күн қақтаған тас төбелер айра-жайра болды да қалды. Б.Тоғ.
2. Мәз-мейрам болды. ~ Не боп қалды сонша күңіреніп. Құрдас аман ба өзі, әйтеуір? – Аман. Жау алушы ма еді ол зәнталақты! Айра-жайра боп отырған шығар жері кеңіп! – Жері кеңігені қалай? – деді Қосымхан тақымдап. Т.Сәу.
АЙРАН КӨЗ
Нұры тайған, алара ақиған көз. ~ Сөйлесу-мөйлесуіңді білмеймін би, – деді Есеней үлкен айран көзін шатыната қарап, – айтқаным айтқан. С.Мұқ. ~ Бұрын шырқау биікте – көк зеңгерде қалықтап жүріп жер бетіндегі түймедейді жазбай танитын қыран көзді Қараторғай енді тап алдындағыны шырамыта алмайтын айран көз қариядай жерге қайта-қайта үңіліп, мойнын созады. С.Жүн. ~ Мына, арыздарыңның бәрі қып-қызыл өтірік болып шықты ғой! Кәрім айран көзімен алайырна бір қарады да: ― Мен саған «өзің көр, өзің біл» дегеннен басқа не айттым? Б.Тоғ.

