~ Анау екеуі бір-біріне қабақ астынан үнсіз қарасып, бас изесті. – Біз келістік, – деді қабағы салбыраған бұқа көздісі. – Кейін айнып қалмасаң болды! – Қазақ екі сөйлемейді. Айтқан сөзім – қаққан шеге! Т.Сәу.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙРАНДАЙ ІРІТТІ (ІРІДІ)
Берекесін кетірді, шырқын бұзды. ~ «Әттең, әне бір заман болғанда ит жеккенге айдатар едім» – дей берді де, «ит жеккен демекші» деп аяқ астынан өз сөзін өзі айрандай ірітіп, әңгімені ит жөніне бұрып жіберді… Ә.Нұрп. ~ — Жақыныңды жат, татуды араз қылған заман… Күні кеше уыздай ұйып отырған ел едік… Жаңа өкімет айрандай ірітті… Үлкенді кіші, кішіні аға сыйлаудан қалды… Б.Тоғ. ~ Іле айрандай іріп, әлем-тәпірігі шыққан бұның бетіне қарап шошып кетті: біреуді тонап келді деп ойласа керек. Т.Сәу.
АЙТҚАН СӨЗІНЕ ЖЕТТІ
Уәдесінде тұрды. ~ Тілеужан болыс айтқан сөзіне жетіп, жаз ортасында жалпақ той жасап, үйіне алты қанат ақ орда тіктіріп, ақтылы қойын айдатып, күш– көлігін сайлатып, көш соңына сүтті аруана, бота– тайлағын қоса тіркеп байлатып, Ақлиманы ырғалтып– жырғалтып ұзатты. Ү.Жәл.
АЙРЫҚША (ЕРЕКШЕ) КӨҢІЛ БӨЛДІ (АУДАРДЫ)
Әлдебір жағдайға төтенше мән беріп, бақылауға алды. ~ 1840 жылды Усларды Кенесары көтерілісін бақылауға жіберген. Бірақ ол қазақ тұрмысын зерттеуге айрықша көңіл бөледі. Ә.Мар. ~ …бір кездері жазатын әңгімеме керек болып қалар екен-ау деп, оған айрықша көңіл бөліп, тіпті жасанды түрде болса да, оны мұқият бақылауым қажет екен деп, әсте ойлауға болмайды. К.Пау. ~ Серіліктің бас шарты сұлу киіну болса Ақан оғанда ерекше көңіл бөлген. Ә.Марғ. ~ Бұл сияқты мәні зор саяси мәселеге бюро мүшелері мен кандидаттары ерекше көңіл аударуын сұраймын,— деді Дәулетов. Х.Ес.
АЙТҚАНҒА КӨНБЕДІ
Тіл алмады, біреудің жөн сөзін құлаққа аспады. ~ Айтқанына көнбесең, түбіңе жетпей тынбайды. Осындай жаудың алдында тұрып, хандарың үшін отқа түсіңдер, ханның абыройы үшін бірің қалмай қырылыңдар десем, онда менің кім болғаным? Т.Әс. ~ … Деп алып, бермеді, Қолын бір сермеді. Айтқанға көнбеді, — Бұл саған кең!— деді. Қ.Мырз.
АЙТА БЕРСЕҢ
Шындап келгенде; бұл әңгіменің бер жағы ғана деген мағынада. ~ Қасиетті кітапта: «Алдымен өзіңді жарылқа, сонан соң барып қана өзгеге қол ұшын бер». Айта берсең, адамның оңы мен солы іспетті керағар, қайшылас тіршілік. Ж.Аяз. ~ Дәурен-ай, айта берсең кеп қой тарих, Көргем жоқ кісі күндеп, кек қайтарып… Ғ.Қай. ~ Арбамды тоқтата салып, таңғы атырапты тамашалап қарап тұрмын. Осы бір сәт жер үстіндегі ең бақытты, ең күшті, айта берсең ең сұлу адам мен едім. Ш.Айт.
АЙТҚАННЫҢ АУЗЫ ЖАМАН
Турасын айтқан адам ешкімге ұнамайды д.м. ~ Айтқанның аузы жаман, жылағанның көзі жаман, — деді енді көптің алқалауымен орнынан көтерілген денелі қара жігіт. К.Ахм.
АЙТА КЕТЕРЛІК НӘРСЕ (ЖӘЙТ)
Есте ұстарлық мәселе, көңіл аударарлық дерек. ~ … айта кетерлік нәрсе, аталмыш король арбау арқылы қарғаға айналдырылып жіберілген еді, сол арбаудан әлі арылған жоқ… Серв. ~ Айта кетерлік жәйт, мекенжай анықтамасын алу электрондық үкімет порталының ең жиі қолданылатын қызметі болып табылады. БАҚ.
АЙТҚАНЫ АЙДАЙ (АЙНЫМАЙ) КЕЛДІ
Айтқан болжамы айна-қатесіз орындалды. ~ Есіктен сыбдырсыз кірген әлгіндегі Жорабай деген күлім көз, жорға жігіт: «ә, айтқаным айдай келді ме?» дегендей бір жымың етіп, бастықтың кабинетіне қарай өтіп кетті. Т.Сәу. ~ Күндердің бір күнінде, дәлірек айтсақ, арада аттай үш жыл өткенде, Баба түкті Шашты Әзиздің айтқаны айдай келіп, тұлымы желбіреген бір қыз дүниеге келді. А.Сей. ~ Ол кісінің айтқаны айнымай келді. «Бірдеңені бүлдіріп алма»,– деп еді, бүлдіріп тындым. М.Қаб.
АЙТА ҚАЛАРЛЫҚТАЙ
Елеулі; әжептәуір, көңіл аударарлықтай. ~ Сөйте– сөйте Түгел тұтас жиырма жылын тонатып үлгерген. Әйтеуір есесіз емес. Өткен күннің өз белгісі, айдың айта қаларлықтай жетістігі, жылдың жаңалығы болып тұратын. Ү.Жәл. ~ Міне, жас семьяның күнделік тұрмысы осылай өтіп жатады. Неге екені белгісіз, бұлардың күнделікті өмірінде айта қаларлықтай өзгеріс жоқ. Б.Бұл. ~ Жасөспірім шақтарында айта қаларлықтай жақындықтары болмағанмен, жігіт жасына жеткен кездерінен қанды көйлек дос санасып кеткен. І.Ес.

