Абыройын өсірді, пәрменін байқатып, адуын танытты. ~ Бірақ, одан бұл жиынның салтанаты төмендемеу керек. Бәрібір, айдын асырып, абырой жиып қалатын жер. Ә.Кек. ~ Мамозы арызына куәлік еткен әнегүнгі бай қытайлар болғандықтан, Күреде мұны естіген өкімет орны қаһарына мініп уезден әскер шығарған. Олар шеруге бұ сапар қайнаған ашумен жіберілген. Шеріктердің жаңағыдай айдын асыра құтырынуы сол. Ж.Ахм.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙДЫН КӨЛДІҢ АҚҚУЫ
Жақсы ортада туып-өскен, тәрбие алған, түр-тұлғасы, мінез-құлқы адам сүйсінерлік сұлу қыз. ~ Рақмет, құрбым, – деді Қабанбай, жүрегі кенет дүрсілдеп, – айдын көлдің аққуы аттандырды ғой, жолым болады екен! І.Ес. ~ «Аузы қисық болса да, байдың ұлы сөйлесін» немесе «құрығы ұзын қуып жүріп алады, құрығы қысқа құры қол қалады» дегендей, айдын көлдің аққуын қалыңмал Дәулетке аяқ-қолын байлап берді… Б.Мом. ~ Кеше, айдын көлдің аққуындай сылаңдаған жас әйелдің бүгінгі басына төнген қара бұлты, қайғысы, расында орасан ауыр және тым жан күйінерлік еді. І.Ес.
АЙДЫН ТАНЫТТЫ
Бүкіл болмысымен, кескін-келбетімен күш-қуатын танытты. ~ Тәуелсіздік мұнарасының ұшар басындағы қанатты аттың үстінде қаруын серт ұстаған алтын адамның батыр тұлғасы барша жанға: «Қазақ елінің қас батырымын! Елімді, жерімді қорғау жолында қанға – қан, жанға – жан беруге әзірмін!» дегендей айдын танытады. Т.Рыс.
АЙДЫН ТҰТТЫ
Мақтан етті, сенім артты. ~ Бұл мынандай мұншама пәтуалы, мұншама тындырымды елге қатты таңғалып келеді. Қанша дегенмен өз анасынан шыққаннан шығар. Мұндағы жұрт Жәнібекті әрі айдын тұтып, әрі аяйды екен. Ә.Кек.
АЙДАУҒА КЕТТІ
Жер аударылды; итжеккенге айдалды. ~ Тек! Онысы несі? Мына Барсхан азаптың аузынан келіп тұр ғой. Айдауға кеткен әкесінің жақсылығын көп көріп ең ғой, не көрінді сонша, бер оттықты! – деді. Ш.Мұр. ~ Жылау деген не, ол? Айдауға кетіп бара жатқан жоқ. Әскерге, борышын өтеуге барады. Қазақ десек өзімізге тиеді. Кейде тіпті жоқ жерде қабырғамыздың тым қайысатыны бар. К.Қаз.
АЙДАУЫНДА КЕТТІ (ЖҮРДІ)
1. Ықпалынан шықпады; ырқына көнді; қарсы тұра алмады. ~ Тәуелсіздік алған жылдары айдарынан жел ескен көгалдағы хоккей өз қарқынын жоғалтып, қорғаушылары қанша жерден жүгіргенімен, өкпеден қысқан нарықтың айдауында кетті. БАҚ
2. Еркінен айрылды, біреудің әмірінде кетті.
~ Сар таңды осылайша сарыла атырған Шөке күндегі әдетімен үш орыс әскердің айдауында ағаш кесуге кетті. Б.Жұм. ~ Патша үкіметінің он жыл айдауында жүріп, «ит жеккеннен» қайтып оралған сол шал айтады ғой: «Бұрын ешкінің еті жақпаушы еді, он жыл айдауда жүргенде денсаулығым жақсарып, асқазаным түзеліп, текенің етін жесем де жаға беретін болды» деп. ғ.бІЛ.
АЙДАП ӨРГІЗДІ
Өріске шығарды, бақты. ~ Байғабылдың қазіргі күнде айдап өргізіп отырған мың жарым жылқысында менің табан ақым мен маңдай терім бар. С.Ом. ~ Үйдің іші жап-жарық. Таң атпақ түгіл, күн шыққан, Ауыр кирзо етігін тарп-тарп басқан төртбақ қызыл сары кемпір үй сыпырғалы келіпті. Қотанда жусап жатқан сиырды айдап өргізгендей әркімді аяғымен бір теуіп, сыпырғымен ұрын, оятып жүр. Б.Соқ. ~ Бір өзі елу нар өгіз, екі жүз бұзаулы сиыр, үш жүз жылқы, мың қаралы қой, бес жүз бас шошқа айдап өргізіп, мыңғырған малын қаладан аулақтағы заемкада бағатын. С.Ом.
АЙДАҺАРДАЙ (АЖДАҺАДАЙ) ЫСҚЫРДЫ
Адам шошырлық дауыспен қорқытып-үркітті, мысын басты. ~Тарылмады қарасаң, Қосайдың батыр тынысы. Жауар бұлттай түнерді, Айдаһардай ысқырды, Ен қалмақты тықсырды. БС «Қосай б.» ~ Болыңдар! Жөнеңдер, тез! Жоғалыңдар! — деп ат үстінен айдаһардай ысқырған полицейский урядниктің сілтеген қамшысы бұлттан жарқыраған найзағайдай ирелеңдеп, талайдың арқасын тіліп түсті. С.Мұқ. ~ Ал тапа-тал түсте, халық көзінше, айдаһардай ысқырып, бетіне жан қаратпай тұрған Бердібекті өлтірсең – онда бір сәрі. І.Ес. ~ Қызылқұм аждаһадай ысқырды. О.Бөк.
АЙДАП ӨРГІЗІП, ИІРІП ЖУСАТТЫ
Емін-еркін биледі, ойына келгенді істетті. ~ Айдап өргізіп, иіріп жусатып күнелткен төрт түлік малына қатерлі, он екі жылда
бір айналып, көбінесе тегін кетпейтін сұм қоянды аман өткізіп, байдың баласының пейілі кеңіп, байға жарлы теңеліп,
жайлауында жадырап, өзінше өзінен бақытты жұртты білмей рақат ғұмыр өткізіп, тып-тыныш жатқанында өрттен шошынып
оянғандай бір күйге ұшырады халық… Халқын бір уыс қылды, кең дүниесін тарылтты. Жүрегіне найзадай тиді. М.Дул. ~
«Бостандық!», «бостандық!» дегенмен мұның бірі болды ма? Әлі бізді ертелі-кеш қойдай түгендеп, айдап өргізіп, иіріп
жусатпай ма? Сотник, десятник, городовойлардың бәрі де баяғы күйінше жігіттерді жүргізіп, барып тұрған жоқ па? І.Жан. ~
Бұл болыс жігіттерге таныс. Марданға мәлім. Өткен жылғы өзін ұстатып жіберетін Асылбек. Болыс бұл елді қашаннан бір
шыбықпен айдап өргізіп, иіріп жусатады. І.Жан.
АЙДАҺАРДАЙ АҚЫРДЫ
Зәрлене айғайлап, сұс танытты, зәрені алды. ~ Айдаһардай ақырып, Аруағымды шақырып, Көк толқындай суылдап, Көк тұлпардай зуылдап, Алдадан медет сұрайын, Əңгіме–дүкен құрайын! Ж.Айм. ~ Қауқарсыз қара халықты айтасыз, өз келесiне келгенде айдаһардай ақырып, аузынан жалын шашып тұрған билеушi таптың бейшаралық айнасы. Әйтеуiр бiзден сөз қалмасын деп жазып отырыңыз. М.Мағ. ~ Әйелдің қылығы деген қылғындыра салатын қылбұраудың сыпайы түрі секілді сойқан ғой. Әлгіндегі айдаһардай ақырып тұрған ағамыз тойған қозыдай монтиды да қалды. О.Әу. ~ Қазақтың «қап» дегені Кавказ серік, Тәңірім, сұлу биік еткен ерек. Ақырып айдаһардай жүз толғанып, Тауды бұзып, тас жарған долы Терек. А.Аб.

