Абыройы жоғары, сөзі өтімді, ықпалды д.м. ~ Ақ найзаның ұшы, ақ білектің күші сынға түскен заманда, қай ауылдың жігіті көп болса айдыны биік, сөзі үстем. З.Шүк.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙДЫНЫ СЫНДЫ
Меселі қайтты, тауы шағылды, тайсақтады.~ Алғашқы тебінде қас қағым аралықта едел – жедел үшеуі түсіп кеткен соң қалған екеуінің айдыны сынып, шеттей берді. Ж.Сәм.
АЙДЫНЫ ШЫҚТЫ
Даңқы асты, күш-қуаты, айбары көпке танылды. ~ Мынау Шегенің жаман қоңыр үйі. Анау ауыл ортасында айдыны шығып тұрған үлкен ақ боз үй — Хансұлудың үйі. С.Елу.
АЙДАҺАРДАЙ ШАБЫНДЫ
Қаһарланды, қабағынан қан жауды. ~ Алты кісі ата алмас Беліндегі садағын. Қара бұлт басқандай Түйіп отыр қабағын. Сансызбай келіп отыр деп, Айдаһардай шабынып Жиып отыр әруағын. Құдай берсе жауыңның Тартпас па екен табағын. «Қыз Жібек».
АЙДЫНЫН АСЫРДЫ
Қолпаштап, атын шығарды, асыра мақтады. ~ Нашальник Мекапар айтты!.. — Мекапардың беті қатты!.. — Бұл Мекапар қатаң нашальник! — десіп, көп елге Никифоровтың айдынын асырады. М.Әу.
АЙДЫ АЙҒА ҰРДЫ
Көп болды, уақытын өткізді. ~ Бұл тұста Мұхтар Семейде еді. Бұл тұста ғана емес, сол баяғы Райханға үйлене сала орыстар «балдан тəтті балғын ай» дейтін үш– төрт апта өтер– өтпестен асығып Семейге – оқуына аттанып кеткен, содан айды айға ұрып жүріп каникул кезінде бір– ақ келеді. З.Қаб.
АЙДЫҢ КҮНІ АМАНДА (АМАНШЫЛЫҚТА) (АЙДЫҢ АМАНЫНДА)
Ел тынышта; ешқандай себепсіз.
* Қолынан келмейтіні жоқ. Адамдармен тез тіл табысып та кететін, – деп айдың күні аманда жоқ болып кеткен жарын Айгүл жыламсырай есіне алады. БАҚ
* Тапа тал түсте, айдың күні аманшылықта, туды-бітті көлеңкесін де көрмеген бір әйел бұған қап-қара жала жауып әрі масқара етіп сөгіп отырса, қайтып ыршынбасын. О.Сәрс.
АЙДЫ АЛДЫМЫЗҒА, КҮНДІ ҚОЛЫМЫЗҒА ҚОНДЫРДЫ ///
АЙДЫ АЛДЫМЫЗҒА, КҮНДІ ҚОЛЫМЫЗҒА ҚОНДЫРДЫ
Қарық қылды, жарылқап тастады; жалаң уәде туралы.
* Дастархан басшыда желдей ескен ферма бастығы а й д ы а л д ы м ы з ғ а, к ү н д і қ о л ы м ы з ғ а қ о н д ы р ы п, байытып тағы кетті (Қаз. әдеб., 26.07.1974, 4). Б.Қалиевтен
АЙДЫҢ ҚАРАҢҒЫСЫ МЕН ЖАРЫҒЫ
Қуаныш пен қайғы, жақсылық пен жамандық қатар жүреді д.м. ~ Дәл осы сәтте айдың қараңғысы мен жарығы қандай аралас болса, өмірдің қайғысы мен қуанышының да сондай аралас екенін ұқтым. І.Ес.
АЙДЫ АПТАП, КҮНДІ КҮПТЕП
Істеген мардымсыз ісіне мәз болып, уақытты босқа өткізу ; жөнсіз мақтану, не болса соны місе тұту туралы. ~ Қысқа жіп күрмеуге келе ме. Азсынбасын. Кешеден бері өзінің бізге құлаған ықыласына – ақ әбден тойып келем. Құдай – ау, ырзықтың аяқ астында жатқанын білмей, құр күпсініп – айды аптап, күнді күптеп, босқа тыраштанады екенбіз – ау. С.См.

