Қасырет күні, өлген адамды жоқтау күні. ~ Үйде отырып Кремльдегi тышқанның тықырына дейiн естiп қоятын сақ құлақ сәуегейлер сол бiр азалы күнi топтан шеттеп Черненконың табытына қолы әзер-әзер iлiнiп бара жатқанын көргеннен-ақ, Бiрiншiнiң саудасы бiттiге санаған. Көп өтпей оңды-солды құйын ұйтқып, теңселте бастаған. Т.Сәу.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЗАПҚА ТҮСТІ
Жаны қиналды, көресінді көрді. ~ Ауылдың не жазығы бар? Еске алсам азапқа түсетін табиғатымды, тарпаң мінезді жылқы ғұрлы көрсете алмайтын дәрменсіздігіме не дейін? Ы.Дәб. ~ Любомирді шығарып саларда ол бұрынғыдай азапқа түсіп, қиналмады, жыламады. М.Кәр.
АЗАЛЫ КҮНДЕР
Қайтыс болған жақынын жоқтап, еске алатын, қайғы тұтатын мерзім. ~ Содан соң Байдалы белдеудегі қараны суырып алып, Байсалға берді. Ол ырымын істеп, қараны жерге сұлатты да, табанымен басып, сындырып тастады. Ас өтті. Қаралы жыл толды. Енді азалы күндер бітті дегеннің белгісі. М.Әу. ~ Ел басына түскен азалы күндерде де, туысқаннан айырылған қаралы күндерде де қазақтардың қасынан екі елі қалмайтын зарлы жоқтау сияқты шерлі әннің ырғағы да түйе адымындай ақырын, баяу. Ә.Әл.
АЗАР БЕРДІ (КӨРСЕТТІ)
Жәбірледі, қорлық көрсетті, азапқа салды, запа шектірді.
~ Миллиондар жасаған байлық бір-ақ Күн ішінде таланды жоқ боп құрып. Нарық солай халыққа азар берді, Еңбек орным тамұқтай базар болды. Т.Абдр. ~ Әр түрлі жабір-жапа, зорлықпенен, Халықтың азар берді біразына-ай. Т.Ізтіл. ~ Жаста көрген азаптың тебіні қартайғанда азар береді. Б.Қыд. ~ Егер бұл елден ерек боп жаратылса … «халық қанаушысы, алдауыш» деп жала жауып, қаладағы түрмеге апарып жауып тастағанда, азар берушіге «кереметін» көрсетпес пе еді. О.Сәр. ~ – Бұл қалай, отағасы? Мына жігіттің меншікті малына азар көрсеткеніңіз рас па? О.Сәр. ~ Бірақ мені қабыл алды. Бәрі орыс демей. Балтасыз… Мен қонақпын! Құлдыққа сатпасына, азар көрсетпесіне көзім жеткен. Тегіміз бөтен болса да, түбіміз бір. М.Мағ.
АЗАЛЫ ТОПЫРАҚ ҮСТІНДЕ
Өлген адамды соңғы сапарға шығарып салу кезінде. ~ Марқұммен ежеттес дос болмасақ та, ара-кідік телефондасып тұратынымыз бар еді, азалы топырақ үстінде өкінішке әрі ризашылыққа толы екі-үш ауыз бақұл сөз айттым… М.Мағ.
АЗАР БОЛСА
Көп болса, мықтағанда, асып кеткенде. ~ — Азар болса түбіңіз шикі шығар. Айта беріңіз. Бұл қалада түрлі адамдар бар. Ғ.Мұст. ~ Бізге сабақ берген марқұм Әміреқұлды оқушы біткен «Ойбай, балдақ келе жатыр» деп күлуші ек, азар болса енді мені де сөйтер, – Асыраубай әзер езу тартты. Н.Дәу.
АЗАЛЫ ҮН
Мұңды, шерлі, қасыретке толы ндыбыс, жылау, жоқтау үні. ~ Əр үйдің есігі оқыс ашылды. Əр үйден үрейлі əйел- еркектер ытқып шығып, əлгілерге азалы үн, аһ ұрған мұң қоса бастады. Бұл жалпы жұрт басына түскен ауыр қасірет үні болатын. З.Қаб. ~ Бала атасының қарлығып, қаңсып шыққан азалы үнінен селк етіп, ойға батқан басын көтеріп алды. Н.Дәу.~ Ауыл адамдары талай күннен бергі боз інгеннің жан күйзелісін сезген де, көңіл бөлген де жоқ. Сәбиді ақ жауып арулап қойды. Жетісі өтті. Міне, сонан кейін ғана оның азалы үніне ел құлағы түрілді. М.Сүн.
АЗ КҮНГІ ТІРШІЛІК
Қамшының сабындай қысқа ғұмыр. ~ Аз күнгі тіршілікте бейнет кермей, Өз еркімше өмірді сүргім келер. Менің де жақсы киім кигім келер, Сұлуды бұраңдатып сүйгім келер. С.Тор. ~ Несіне күлесіздер. Менің орнымда болсаңыз, өзіңіз не істер едіңіз? Біздің де ат жалын ұстап мінгіміз, аз күнгі тіршіліктің қоңырқай қызығын кешкіміз келеді. Т.Әл.
АЗ КҮНДІК
Көпке созылмайтын, ұзаққа бармайтын. ~ Тілегім — біздің жақындығымыз аз күндік жақындық болмасын. Лайық керсеңіз, өмірлік жолдас болайық деймін. Осыны қалай көресіз? — деді. М.Әу. ~ Алдындағы аз күндік аяқ астай мәнсабын айдап салған малына санайтындарға ыза болған да менікі. М.Қаб.
АЗА БЕРМЕДІ
Ешкімнің ала жібін аттамады, обалына қалған жоқ. ~ Шекесінде Қамбардың Бар екен алтын тұлымы, Сұрап, алган құдайдан Әлімбай ханның құлыны, Ешкімге аза бермеді, Қыздан да зият қылығы. «Қамбар б».

