ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Азғана, мардымсыз, жетер-жетпес. ~ Бас көтерер ер азаматтың бәрі майданға кетіп, мына жадағай қалған табан аяқ ауылда дәл осындай бригадир болып кім істей алады? С.Шайм. ~ − Екеуіңнің жолдарыңның қандай болатынын қазір көреміз, енді, — дейді бізге бұрылып қойып. — Егер тұзаққа кекілік түссе, ауыздарыңның салымы бар болғаны, түспесе, екеуіңнің де табан аяқ қу болғаның. Онда екеуіңді де қамшының астына алам, — деп күлді. С.Мұр.

Белгілі бір байламға келіп, соны ұстанды; шыдас берді, өз жолынан қайтпады. ~ Өз теңімнің ішінде Айтулыердің бірі едім. Жолбарыс қандай азулы аң, Тар тоғайда жолығып, Оған да табан тіредім. "Қамбар б." * «Өз қолыммен істеп жатқан жоқпын ғой, мейлі. Басқаға тоқтау салу міндетім емес» деді өзін алдарқатып. Тақуа боп, тәубаға келгеннен бергі табан тіреген философиясы. Т.Сәу. * Тек тәуекелге табан тіреген адамдарда ғана болатын тағдырдың салғанын сабырмен күткен шыдам бар. Ә.Нұрп. * Ал үстіндегі иесінің көңілі әлем-жәлем. Едіге өзін-өзі тежей алмай, өзінің өрт шарпыған сезімін үзілдікесілді тыйып тастап, мықтап бір байламға табан тірей алмай, пәрменде хал кешіп келеді. Ш.Айт. Келіп тоқтады, бас сұқты, қоныстанды, жайғасты, орнықты. * Жақсы ит өлігін көрсетпейді, өзімебұйырған ит тіршілікті итшілеп жүріп өткізермін әйтеуір деп жолдағы бөтен совхозға табан тіредім. Д.Досж. * Теміржол керуенсарайына кім келіп, кім кетпеген?! Сіз де, менің ойшыл оқырманым, дәм тартса келесіз бір. Сонда көресіз: ерсілі-қарсылы ағылған жұртты әр заманда, жылдың әр мезгілінде осында бас сұғып, табан тіреген әріптестерім деп ойлаңыз. С.Сағ. Табандылық танытты, қорған болды; қарсы тұра алды. * Ер басына күн туып, істі болғанда, серілікпен күнкешкен ақын табан тіреп барар адам табылмағанына, ұлықтардан бір жанашыры жоқтығына жаңа көзі жетіп, қатты налыды. С.Жүн. * Әйткенмен екі-үш айдан соң немістердің екпіні бәсең тартқандай. Қызыл Армия табан тіреп соғысып, жауға тойтарыс беріп, кейбір тұста шабуылға шыға бастады. Т.Сәу.

Тоқтады, тұрақтады. * – Енді болары болған,– деді кейбір ара төрешілер,– Амантай мойнына алып қойса, танғанмен оны тандырмайды. Олай болса тәуекел деп осы сөзге табан бекітіңдер. С.Мұқ.

Қолдау боларлық, дем беріп, қорғайтын; сенім артар. * Бет-ауызы да, өзі де, сөзі де жып-жылмағай; қолға ілінерлік, табан тірерлік, түк кедергісі жоқ, жылтыр мұздың үстінде тұрған кісідей болды. Ж.Айм. ~ Атын сауырлап, омыраулап одан әрі ойысып кетуге оқталған қарт табан тірерлік тиянақ жоқта қолынан ештеңе келмейтінін түсініп, тістеніп алды. Б.Ыб. * Әйтеуір екеуі тіршіліктен табан тірер тұрлау іздеп тауып үлгермеген үлпілдек шақта құмар-қызық дәурен сүріп, тіпті атааналарын құдалық жолдан дәметлі еткені бар. О.Сәрс. * … күш көрсетсең, губернаторға дейін барып өш алмай қоймас еді. Қазір дәл басып табан тірер тиянағы болмаған соң ғана мыстары құрып отырған жоқ па. С.Жүн.

Қазақтың дәстүрлі қалыңдық өлшемі, табанның қалыңдығындай д.м.~ Етігіміз де сықыр-сықыр етеді. Ұлтандары табан елі, Берлинге дейін аяңдасаң да шыдайтындай көрінеді. Осы етікпен Берлинге жетерміз деген ой кейде шын-ақ келіп қалады. Ғ.Мүс. ~ Үстіне таза кисе, «сәндендің» деп, Демалса, «бой күйез боп пәлдендің» деп, Жасынан «салды балақ, салақ қатын» Атанып күнелтеді «әлдекім» боп. Бір сәрі сонда күйеу болса теңі, Не кәрі, не өмірдің ол бір кемі Боп шықса, мойнына масыл дағы, Сорының болғаны да табан елі. С.Мұқ. ~ Өзгелер сатыр-күтір жүкті алып-салып жүргенде мен жүгі ауған жаман түйедей жолда жатамын… Мәмбетпен екеуміз бір пәтерде тұрамыз. Табан елі қазы түсетін биелер базарда он үш, он үш жарым сом. І.Жанс. ~ Ал былай қарағанда әп-әдемі, құдды сурет сияқты. Қазысы да табан елі, жаяның сыртындағы қыртыс тайдың қазысындай. Қартадағы майдың қалыңдығы сондай, тіпті бармағың батпайды. Өткенде сондай бір ет бұйырды. Сұлбасына сүйсінгенімізбен, дәмсіз болған соң қарбытып қаужаңдай алмадық. Б.Байәд.

Бір-біріне беріспеді, арпалысты. ~ Үй ішінің тіршілігінде табан тіресе ұстасқан әйел, еркектен әлдеқайда күшті екен. Өйтпегенде ше?.. «Қапқа түскен қатындікі» дегендей, үйге кірген игіліктің иесі түгелімен әйелдікі емес пе? С.Мұқ. ~ Екі есе байыған, екі есе күшейген адам теңбе-теңдік қалыпты бұзбай отыра алар ма? Бүгінгі досыңды ертеңгі жауым деп санау керек. Заманыңның, құлқы солай. Сонымен болыс-билер Ұлпанның байлығын біріне бірі қимай табан тіресіп отыра берді. Ғ.Мүс. ~ Бір адым ілгері, бір адым кейін басып, табан тірескенімізге міне бір ай болды. Ғ.Мүс.

Адал еңбегінің, жатпай-тұрмай көрген бейнетінің өтемі. * Туған ауыл, ел-жұртын емешегі үзіліп сағынғандықтан емес (қайбір екі туып, бір қалғаны бар), жыл бойғы табан ет, маңдай тердің құнын шығарып, ұшы-қиыры таусылмас шаруасының шалғайын қайыру үшін етектегі елге – Үлкен Жерге асығатын. О.Бөк. ~ Мен оларға: «Мен де Моңғол елінің азаматымын. Табан ет, маңдай теріммен тірнектеп жиған азғана малымды осы елден шығарып алып кеткелі жүрген жоқпын. Өзім бағыпқағамын. Ш.Рах.

Жүре-жүре, (бір жерге бара-бара) шаршады, әбден мезі болды. * «Азаматшалар» жүре-жүре табандарын тоздырды. Б.Майл. * Жан бағу, бала-шаға, отбасын асырау қамымен төрт жыл табан тоздырып, нан іздеп қаңғырғанын ешкім көзге ілген де жоқ. Ж.Баб. * Ең өкініштісі сол – жекелеген жинақтарыңның табан тоздырумен, жүйке жұқартумен ауық- ауық жарық көргені болмаса, көзің тірісінде оқырманыңа қаншама рет мазмұнын түзіп, сарыла күткен бірде- бір қомақты жинағың жарық көрмеді. Е.Әлімқ.

Адал еңбегі, тартқан бейнетінің жемісі ретінде. ~ «Алтыбай қатынын тойдырып, семіртіп жүріп, өзі арықтап титықтап өледі. Жас қатыны Алтыбайдың табан ет, маңдай терімен семіріп, Алтыбайды өлтіріп, күліп-ойнап екінші байға тиіп кетті» деп жазыпты. Бұл бір. С.Сей. ~ Қанша пысық болса да ақ көңіл,аңғалақ. Арамдықты білмейді. Қулыққа жоқ. Табен ет, маңдай терімен тапқан-таянғанын беріп алған қатыны өлген. С.Сей. ~ Биліктің адамды қызықтырып, құнықтырып отыратын қасиеті осында, өз қарауына берілген елді ұшпаққа шығару емес, солардың байлығымен, табан ет, маңдай терімен өз басы ұшпаққа жетіп алу үшін ұмтылады. Ғ.Біл.

Тұқыртты, өктемдік қылды, тізесін батырды, құлдыққа салды. ~ Бұзық болу былай тұрсын, елдегі жетім-жесір, кем-кетіктің жайын айтып тақылдаған сол емес пе? "Малай-батырақ — күш сендерде, сендер біріксеңдер, әрі қоссаңдар, байларды табанға салу оңай!" демеп пе еді?! Б.Майл. ~ Табанға салды. Талауға түсірді. Тазы қуған түлкі етті. Күлкі етті. Қаратауға Сүйеніп жылап ем — Қайғымнан! — Қаратау шөгіп кетті. Алтай тауға Сүйеніп жылап ем — Қасіретімнен! — Алтай таудың мұңзары Кеудесін керіп кетті. Т.Мед.