ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Қазақи өлшем бірлігі, көбінесе "әжептәуір үлкен, жуан" д.м. қолданылады. ~ Және оның денесі түгел май. Майының қалыңдығы табан қарыс болады. Сүйегіне жабысқан бір елі ғана еті бар. Сол етінен сүйегін сылып тастағанда отыз-қырық кило май береді. С.Мұқ. ~ Осынша безендіруге бойы қысқарақ болар дегендей, аяғыма өкшесі табан қарыс шоңқайма етік тіктірді. С.Мұқ. ~ Басы да адамзаттың зоры жалпы жобасы үрген қарындай дерлік ол басқа біткен қалқан құлақтар, табан қарыс көздері піл сияқты, сығыр, мұрыны тары түйетін келідей жалпиған аузын төңіректеген еріндері бір-бір кесек ет, түбіттенгелі ұстара тигізбеген қара бұйра қалық сақалы, бетінің мұрнынан басқа жерін түгел жауып, төсіне өскен түгімен тұтасып кеткен. С.Мұқ.

Әлдебір қиындыққа шыдамады, жалтарып кетті. ~ Оның үстіне, редакциялық өнеріміздің жетерлік болмауынан илеуі қанбай, олпы-солпы болып қалған жәйіттер жоқ деп тіпті де айта алмаймыз», — деп дүдәмал оймен табансыздық танытып, күдік күмәнға жол беруінің өзі біраз мәселені аңғартса керек. Ж.Шәк.~ Рас шығар, әйтпесе бекерден-бекер айтпайды ғой. — Бауырының көңілін демдеп қойды. Алайда өзінің арғы жағы сонда да табансыздық танытып, — жарақат қалай түскен? — деді. Ә.Ыб.

Қазақы өлшем. ~ Жылқының қазысын өлшегенде пышақ сырты, қыл елі, жарты елі, шынашақ, бір елі, бармақ елі, екі елі, үш елі, төрт елі, сынық сүйем, табан сере деп талдайды. Қ.Сар. ~ Қазының да өлшемі бар. Әрине, сыртына қарап арық- семізін анықтаған ата-баба бірден қазы өлшемін дөп басып бағамдамаған болса керек. Десек те, шынтақ, елі, бармақ, екі елі, үш елі, сере (табан) деген қазыларды ажырата алған. Бүгінгінің көп жұрты осы бір өлшемдерді білмей, не шатастырып жаңылып жатады. Бұл өлшем адам саусақтарымен өлшенеді. Мысалы ең кішкентай саусақ шынашақ – «шынтақ қазы», сұқ саусағыңыз – «елі», бас бармақ – «бар-мақты», сұқ саусақ пен ортаншы сау-сақ – «екі елі», үш саусақ – «үш елі», төрт саусақ бірдей болса ол – «сере», яғни, «табан» қазы. Ж.Аман. (Ortalyq.kz)

Шыдамы жоқ, қайратсыз. ~ Олардың да табаны бүрсіз, самал қайдан соқса, солай қарай мұрнын тосып тыныстайды, күн қайдан шықса, солай қарай аузын ашып шуақтайды, яғни пайдалы жаққа бетін бұрады, енді ісі түспейтін жаққа бөксесін бұрады. Т.Қож. * Бәлікім, адамзат тарихындағы бұлғақ кезеңдерде өзіне- өзі қол жұмсап, жұмбақ жағдайда өлетін ұлылардың осылай бар сенімінен жұрдай боп айырылып, жүрегі бос қара қуысқа ғана айналған байғұстар шығар. Қарапайым пенде табаны бүрсіз, дәті әлсіз менен не күттің?! Ж.Шағ.

Орнынан қозғалмады. * Үш күн бойы табан серіппей оқ жаудырысқанда, бір қадам ілгері аттамай қан-қасапқа ұшырауда. Ә.Кек.

Жаяулатты, жер басып жүрді. ~ Абырой болғанда, Байшұбардың табаны жер иіскемей сып етіп қорғаң ішіне бір-ақ түсті ғой. А.Сей. ~ Бей жәннат жайлаудың тынысы – Дараның уысы, Өркешін бұлт шалып, табаны жер иіскеп, түйелер күйсейді сағымды. Бұлғынның көгінде айналып, жүрегім жүр ұшып, Таңбалы тастардан іздейді баяғы жоғалтқан балалық шағымды. С.Рах.

Ұзын бойлы, арық. ~ Қыздың көз алдына сырықтай ұзын әкесі келіп тұра қалды. Ә.Тар. ~ Өзі сырықтай ұзын, жігіттің нағыз серкесі, бойы мендей екеу. Ә.Ас. ~ Бей-мезгіл соғылған телефондағы суық әңгіме ішкі тыныштығымды бұзып өтті. Көз алдыма бойы сырықтай ұзын, келбетті жігіт келе қалды. Н.Құм.

Заматта, сол сәтте. ~ Жұмбақ айтысында да мазмұн жағынан жаттандылық аздап кездескенімен, түр жағына келгенде өткен оқиғаларды қайталау көп қолданылмайды. Себебі жұмбақпен берген сұрау ойда жоқ жерде кенеттен қойылады да, оған іркілмей, табан аузында жауап беру қажет болады. С.Мұқ. * Құдық белуардан шүпілдеген су. Басы төмен түскен өгіз табан аузында тұншығады. Жалғыз өгіз! Ол өлсе қайтпек? С.Мұқ

Құпиясын ашты, игерді. * Сағат пен орган жүргенін Таңырқап ашып көргемін. Оның, да сырын білгемін, Ұзатпай біраз заматқа. Шәк. ~ Дарнудың еріксіз ықыласы құлап, түсініксіз Құдайдың сырын білгісі келді: салқын бұлақтан қауашағына су толты-рып, жерге құйылған жемісті теріп, кітап айтқанындай ақиқатты зерттеуге кірісті. А.Байт. (В.Гюгодан) ~ Сырын білмей бой салма, Атасы оның текті деп. Тұрлаусыздан сөз ұқпа, Аузы оның епті деп. Дулат Баб. ~ … қазақтың «қыран құс қисық ұшып түзу ілер» деген сөзін «Ақ ұлпа» дәлелдер еді, қолдан ұшқан ол, зымырап бара жатқан сұқсырға тік ұшпай, жер бауырлап қиғаштай тартады, сондықтан сырын білмеген адамдар «бетімен қаңғырып кетті» деп ойлар еді, сырын білетін Шыңғыс «Ақ ұлпаға» қарай емес, үйрекке қарай шабады. С.Мұқ.

Сырт жүзі мығым болғанмен, іші ойран-тасыр. ~ Жылт-жылт сығалап мәлін ол жүр. Сәруарды офицердің азабы мен мазағына тастап, сырты қалқан, іші талқан өзі отыр, үш күннен бері ұшты-күйлі хабарсыз кеткен Мұқағалидың не істеп, не қойып жатқанын және білмейді. А.Сүл.