ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Сөзге шешен, ділмар. ~ — Тұмсығы шақпақтай, құлағы жарғақтай, ерні қаймақтай екен өзінің. Бұл сылдыр көмей, жез таңдай, сиыр жорға, қу таяқ деген жігіт. Лақты, ешкілік дауды атқа сатып алып, өмірі өзіне де, өзгеге де тыныштық бермей өтетін, елді ұйытушы емес, ірітуші адам болады, — деп баға береді. ҚАӘ. ("Дүйсенбі") ~ — Тұмсығы шақпақтай, құлағы жарғақтай, ерні қаймақтай екен өзінің. Бұл сылдыр көмей, жез таңдай, сиыр жорға, қу таяқ деген жігіт. Лақты, ешкілік дауды атқа сатып алып, өмірі өзіне де, өзгеге де тыныштық бермей өтетін, елді ұйытушы емес, ірітуші адам болады, — деп баға береді. Әл.Ысқ. ~ Тұсау кескен адамдардың ішінде желаяқ жүйріктер де, майталман шешен шежірешілер де, алып күштің иесі батыр-палуандар да, елді аузына қаратқан сылдыр көмей, жез таңдай, ақын-әнші, даңғайыр күйшілер де, ерекше қасиетті әулие адамдар да, аузында иманы, қолында Құраны бар молда-қожалар да болған. Г.Ях.

Өмір жасы таусылды. * Айнамкөз меңіреу болып қалғандай көзі төбеге қарап шақшиып отырды да алды. – Қайтсын бейшара… Көргені аз ба?! – Жаны Жаныстың үстінде еді ғой… – Е, сызығы біткен соң не шара… – Осы жолы көтере алмас… Қ.Мүб. ~ «Тумақ – сүннет, өлмек – парыз. Дәм таусылып, сызығың біткенде патша бол мейлі, пақыр бол қашан да бір өлім. Әттең, ақырғы демі бітерде аузына сусын тамызбадым, бір уыс топырақ салмадым-ау» деген арман жол қалсын, «тым болмаса әнеу доңғылдың үстінде томпиып төмпешігі де қалмадыау белгі боп. Ш.Рах.

Сылдарлап аққан бұлақ суы туралы. ~ Барса, бір сылдыр қаққан мөлдір бұлақ, Таспадай бейне арықтаншыққан құлап. Түсе сала Ескендір басты қойды, Ішсе, суы өзгеше, тәтті тым-ақ. Абай. ~ Алдымен таныс тамшымыз өзенге жүгіріп келіп, періп кетеді. Ормандар, қалалар, таулар артта қалады, сылдыр қағып, тамшылар әлі тынбай жүгіріп барады. А.Байт. ~Жапырақ сәуле сүйіп дірілдеген, Жел шіркін жаны күйіп күбірлеген. Жерде су сылдыр қағып сүйінгендей, Кей кезде күйік кернеп күрілдеген. М.Жұм. Сыңғырлаған нәзік, құлаққа жайлы дыбыс шығарды (күміс шолпы, қоңырау үні т.с.с.). ~ Білектей арқасындаөрген бұрым, Шолпысы сылдыр қағып жүрсе ақырын. Кәмшат бөрік, ақ тамақ, қара қасты, Сұлу қыздың көріп пе ең мұндай түрін? ~ Құрымтай, сен неге жылайсың? – Жасым он беске келді. Жуырда Сейітбайға қатын болам деп жылаймын… – Болмайсың… ұзын қара шашына тағылған теңге шолпысы сылдыр қағып, өкшесін соғады. Еркелі, қысық қара көзі жұлдыз боп жылтылдайды. Ж.Айм. ~ Оның есіне қыздың ботаның көзіндей қара кезі, ұзын кірпігі, белуарына түскен қара, қолаң шашы, әсіресе кең ақ маңдайдан түзу түскен қырлы мұрны Абайдың: «Білектей арқасында өрген бұрым, Шолпысы сылдыр қағып жүрсе ақырын…» — деген өлеңін еске түсіреді. Б.Бұл. ~ Дыбыс білдірмес үшін сылдыр қаққан шолпысын қалтасына салды да: — Тезірек жүріңіз! — деді. Ә.Әб. 3. Ойнап-күлді, еркелеп, назданды. ~ Оның қалаға келген бетінде көріп отырғаны, міне, осы. Бірінші қызығы да осы. Жас еді, өсті. Сылдыр қақты, еркеледі… Шәлі жамылды, жылады. М.Дәул.

Карта ойынына кірісті. ~ Қазір: «Ау, сызып жібермейміз бе!»- деп қабырғаны тоқылдатса, әлгі боздаған немені тыңдаймыз деп отырып, естімей қалулары ғажап емес қой. Ә.Кек.

Мағынасыз, дәйексіз, пәтуасыз, судай аққан бос сөз. ~ Бұрын кеудең басылып тұрса да, өзіңді кісі санатында көруші едің. Енді міне. Ешбір есепте жоқсың. Люмпен-пролетариат. Жалғыз сен емес, бүкіл ғылым, әдебиет, өнер қайраткерлері түгел. Бүгінгі заманның тұлғасы — сылдыр Сөз емес, сықыр Ақша. Яғни, қалың кітап емес, жуан қалта. М.Мағ. ~ Қылжақбас ананы бір, мынаны бір сөз етіп, жұрттан бұрын өзі күліп, әбден мезі қылады. Сөзінде — іліп аларлық түйір жоқ, сылдыр сөз. З.Шаш. ~ Сене тұра уәжден жеңілмес үшін: – Ақсақал, туған әкеге тіл тигізуге болмайды. Бірақ жаңа айтқаныңыз құр сылдыр сөздің тізбегі ғой! – деген. – Сен олайша кемітпе, – деді Әріп. Т.Әл. ~ Мұндай «жарапазанды» ести– ести құлақ әбден жауыр болған. Жаттанды, ішінде іліп алары жоқ, сылдыр сөз. Міне, сеніңіз, сенбеңіз мен ол удан құтылудың төте жолын тапқан секілдімін… Қ.Жиен. ~ Қияли қызыл әңгіме, сылдыр сөз… Суретші қауымы бүгінде соның бәріне көнген, көнтері болған. Ә.Асқ.

Жүзін, кескін-келбетін ірілеу, айбарлылау, маңыздылау етіп көрсетті, шырайын ашты. * Шекпенінің етегі кең болғандықтан тобығына дейін бүркеп тұр. Алыстан қараған кісіге ақ тастан қашалған ата мүсіні сияқты сезіледі. Жиегі жалпақ ақ қалпағы да біртүрлі сұс беріп, атамды айбарлы көрсетеді. Б.Мом. * Сұр шинельдің өзі зауқайым бір көрініп қалатын бұл колхозда қара киім Дүрәліге айтарлықтай-ақ сұс беретін. М.Қаназ. * Қоп- қоңыр бадана көздерін төңкеріп қарағаны- ақ сүйкімді. Имектеу жылтыр көк тұмсығы өзіне ерекше сұс беріп, шырайын ашады. Ү.Жәл.

Бұйырып тұрған нәпақасынан, тиісті үлесінен айрылып қалды. ~ Алла бергелі тұрған сүбелі сыбағасынан айрылып қалған әлгі “маңғаздар мен марғаулар” әлі күнге дейін ағылшындарға өкпелі. И.Сап. ~ Бірі қазақ, бірі моңғол бұл екеудің өзі біріне бірі қарауыл, ертең «мынау шетелдік қашқынға пәлендей жақсылық істеді, тілдесіп қойды, аяушылық көрсетті» деп сыбыр етсе анау жылдардағыдай атылып я сотталып кетпесе де сезіктіге саналып, сыбағадан, жеп жүрген нанынан айырылары хақ. Ш.Рах.

Жүзін суытып, айбар шекті. * Кейде сұс көрсетіп, қаһарын тіккен қалыпты, ашулы түрмен қараған сықылды, көңілге қорқыныш салып тұр. Ж.Айм. ~ Осылар немді менің қызғанады, сырт беріп, сұс көрсетіп, сызданады, бірі жүр ала көзбен ата қарап, арылмай қабағына ызғар әлі. С.Им.

Олжадан құр қалды, аузы аңқиып қалды. ~ Мынаны қарашы: мал өскен ауылда тұру өкпеме зақым болар деп иіссуы мол қалаға келдім. Сыбайласым жоқ жерде сыбағадан қағылатын әдетім, жатпендесі көп қала маған контор бермеді. Ғ.Қаб. ~ Сәуле… Өкініш қана қырнайды. Сары майдай сақтағанының дәмін тата алмағаны аянышты– ақ. Сыбағасынан қағылып жүретін қандай ашықауыз жетім несібелі мүсәпір еді. Әйтпесе ғой Сәуленің қызығын өзі көретін еді. С.См.

Бет әлпеті үрей шашып тұрған, қаһарлы адам туралы. ~ Ойлайды: «Тақсыр, кеше гөр! Қозым келсе екен бұл жерге, екеумізді қоса жесе егер, жарар едік-ау бір жемге…» Жаутаң көз қойды жаншып жер құлқыны – құдық, сұсты жүз. Мықшиған сайын әлсіздер мылжалай түсер күштіңіз. Ф.Оңғ. ~ Шатынай жарқыраған шаралы көз, ызғар түгі түксиген сұсты жүз, бүркітше үңірейген биік қабақ, ашулы жолбарыс түгіндей тікірейген қас пен мұрт қаһарланған әзірейілдің өзі жетіп келгендей үрейлендіреді. Қ.Шаб. * Салбыраған сызды аспан, түнерген сұсты жүздер қорқыныш шақырып, кеудесінен итергендей. Т.Сәу.