ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

1. Шыққан тегі мықты, текті, асыл тұқымнан. ~ Екі-үш рет алмастырып, орнында қалғанда, мұндай ауыр шаруаға біздің әкей сиякты сүйегі асыл, ат үстінде туып, мұз төсеніп өскен дала перзенттері ғана шыдайтынына көзім жетті. М.Мағ. ~ Сол өзі тоқсанға келіп қалған жоқ па? ─Тоқсанның төртеуінде тұр, – деді Сүйіндік өз қолынан тудырып алғандай, әр сөзін шегелеп. ─Апыр–ай, ә. Сүйегі асыл болғаны – ау? Т.Әбд. ~ Көзі қайтадан тоқалына түсті. «Сүйегі асыл зәді», деп қойды іштей. Болмаса, қырықтан асқан қатын өстіп талшыбықтай бұралып отыра ма, сыры да, сыны да кетпей. Н.Дәу. 2. Жаны сірі, күш-қайраты мол. ~ Бөпке әжем де сүйегі асыл адамның біреуі. Үйдегі әйелге тән жұмыстың бәрін де Зәуре жоқта сол тындырады. Ертеден қара кешке тыным алғанды білмейді. Б.Соқ. ~ Сексеннен асты демесек, задында, қарт ұстаздың сүйегі асыл, денесі тік, жанары отты, жүріс– тұрысы ширақ, жеңіл қозғалады, аяғын қаздаң– қаздаң, жіті басады. З.Қаб.

Қатты қобалжып, қорыққаннан не қиналғаннан тер бұрқ ете қалды. ~ — Басым айналып, жүрегім өрекпіп барады, — деді Сақып маңдайын сипап, — тер де шығып кетуін қарашы!.. — Неге?! — деп Тілеген Сақыптың маңдайын ұстап еді, суық тер шыпши қалған екен. С.Мұқ. ~ Жаз күні ғой шіркін. Ойда жоқта қымыз есімізге түсіп, аңсап, діңкеміз құрып, шелдеп жүріп бергеніміз бар емес пе. Осындай сусап тұрған кезінде сары қымызды тартып жіберсең, сүйсінетіндігің сонша, маңдайыңнан суық тер шып-шып шыға келмес пе еді? Б.Қыд. ~ — Көп отырып қалыпсың ғой … Мынау күтпеген сұрағым. Маңдайымнан суық тер шып ете қалды. М.Сүн.

Беймезгіл, асығыс атқа қону; төтенше жортыс. * Дәл бүгінгі жүрістері ерекше бір айта қалғандай жүріс болды. Бұлардың өздері ғана емес, тіпті ат суыт жүріске өмір бойғы кәсіп арқылы біржолата пісіп қатып кеткен Қарабас, Жұмағұлдай атшабарлар да, елеусіз, Бесбесбайлардай Олжай ішінің барымташы, жортуылшылары да некен-саяқ жүретін жол еді. М.Әу. * Жалғыз-ақ Ғалымның жирен биесінен басқаларының бәрі де суыт жүріс емес, бір жерден түстеніп, бір жерде түнеп дегендей жыла қонақтаған сапарға төзер деп бағамдап келеді. К.Сег. * Бірақ үшеуінің тағы бір ақыл қосып байласқаны: "екі жақ өз бетімен шалқайысып, тек бірін-бірі жалалап, шынға ойыспайтын болса, онда Оразбай мен Жиренше Керей мен Сыбанның кей жерлеріне өздері суыт жүріп, барып қайтыспақ болды. М.Әу. — Аттылы деймісің? Жүрісі қалай? — Атын сипай қамшылап келеді. — Е, ендеше тыныштық шығар. Суыт жүрістіден қорқам. Жаманат жүйрік келетін еді да. М.Сүн. ~ «Жасаңда жатқан сауын биелерді кешкі апақ-сапақта қуып кеткелі жүрген суыт жүрісті, суық түсті біреу болмасын» дегенді ойлап, сақсынған қойшы жолаушыға қарай қырындай бет бұрған. К.Сег. ~ Қартың қазір бір бәйтерек мәуелі, Сексен емес, жүзіңнен де дәмелі. Сәлеміңе қайтаратын жауабы: — Тыныштық па? — деп сұрайды әуелі. Суыт жүрген кәріден де, жастан да, — Тыныштық па? — деп сұрайды сасқанда. Күн күркіреп, шатырласа найзағай, — Тыныштық па? — деп қарайды аспанға. М.Мақ.

Салмағы ауыр. ~ Арба құлап қалды. Өзі сүйегі ауыр арба, үсті толған жүк, кәдімгі жар омырылып құлағандайболды. Б.Соқ. ~ Осы дауылдың екпінінен бе, әлде қаптай шауып келгендер сүйрей жөнелді ме, табиғаттың талай дауылына мыңқ етпейтін біздің сүйегі ауыр, кигізі жаңа аппақ үлкен үй төңкеріле кеп құлап, әлде не күшпен ілгері сүйретіліп кете барды… С.Мұқ. Салмақты, мінезі ауыр. ~ Қағылез ғана жігіт еді, арқасына салғанда байқады, ауыр екен, өзі нәзік болғанменсүйегі ауыр адам болады. С.Бақ.

Суықта қалып, денесі тоңазығаннан тымауратып ауырды. ~ Жан-жағынан үңілді. Қалың көрпе жамылған, Басын қойған жастыққа, Суық тиіп, су жұтқан. Көзі түсті бастыққа. — Сендер үшін балық боп. А.Тоқ. ~ Күзгі суық тиіп қалмасын деп анасы итжейдесінің сыртынан қабаттап күртеше кигізіп, оның сыртынан денесіне шақтап кішкене бешпет тігіп беріпті де, ылдырмақ тағып қойыпты. А.Кең. ~ Күллі мұғалім әйелдер секілді, ол да жиі-жиі тамағына суық тиіп ауыратын. К.Паус.

Жайсыз, жаманат хабар. ~ Жеткізіп суыт бір хабарды өкпек, күркіреп өтті көп жаңбыр. Тыраулап ұшты тырналар көкте, томсарып қалды тоғжан қыр. Б.Қош.

Шалға тиген жас әйел туралы. ~ Кетем! Әлгі Үндемесіңе айт. Мені іздеп әуре болмасын. Құдай құрамайын десе, қосақтап қатын алса да, көбеймейді. Қара інгенді әкетем! Қараулыққа самасын. Суық тізесін жылтқан қараңғы түндерімнің еңбегіне татыр. С.См.

Басты, беделі мол, белді би. ~ Ал Төре бидін тобе би дәрежесіне жете алмаған көңілінде бітпес шері бар. Осы көкейкесті тілек, жатса–тұрса өшпес арманға айналған. Сол үшін ол Жәнібек ханның басына жастық, астына төсек болды. Мөңгілі биден кейінгі екінші би дәрежесі – сүбе би дәрежесі аз көрінген. І.Ес. ~ Ұзақ жыл бойы өзін тек сүбе би қатарында ғана ұстап келген Жәнібекке Төре би өлердей кектенген. І.Ес.

Қыстап қалатын құстардың бірі. ~ Сүт пісірімнен соң аттылар аңқып кеп Көкжалдың ирек сорына түсті. Суық торғай боп бүріскен жалқы қараша үй. Керегенің төменгі жартысына, ірге-аяқ орынына күзгі қияқтан тоқылған ши ұсталған. Ж.Нәж. * Суық торғай, жалғанда орын қалмай, Тереземе телмірді жанын қорғай. Жаз қызығын тауса алмай жүргеніңде, Қыс та келіп қалды ма жолың болмай? Р.Оңғ. ~ Қысқа түндер ұзарып, Кидік тон мен ішікті. Суық торғай – сұр торғай Кетпей қалды басқадай. Суықта да жүр торғай, Туған жерін тастамай. Е.Елу.

Мән-мағынасы жоғары, дуалы ауыздан шыққан көрнекті пікір, ой. ~ Қаракесектің бір кезде өзіңізбен тізе қосып, сүбелі сөзге араласқан Қали дейтін жүйрігі бар екен. Мағаштан жасы үлкен, өзінің атағы да дардай көрінеді. М.Әу. ~ Кезіндегі сүбелі сөздерін сүйегіне қондырып, әуезді әнімен әлдилене білген жандардың, бүгінгі заманының қырат-қырат белестерінен тұжырым түйістіре алмайтын жастарымыз. Жібі түзу,басынан сөз асырмайтын, сөйлеген сөзі мірдің оғындай, өрісі кең батыр аналарымыздың қу сирақ, сөзі түйеден түскендей, тас жүрек ұрпағымыз. З.Мах.