ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Жымқырма, жемпаз, ұрлық-қарлыққа бейім. * Темекең күз әбден жетіп, алмаларын жинай бастаған кезде ғана бақшасына бір суық қолдың кіргенін сезетін. Аң-таң болатын да қоятын. І.Ес. * Қазақстанның экологиясын өз дәрежесінде қорғай алмай отырмыз. Парақор, ұры, қиянатшыл, суық қолдыларға мүлде жол беруге болмайды. Ж.Баб.

1. Қанағат алды. ~ Басы жарылды, тісі сынды, мұрны бұзылды, көзі көгерді, құлақ қыршылды. Таяқты жеп-жеп, сусыны қанған кезде, шегінісіп, кіжінісуге, дауласуға айналды. Төбелестің бас себебі былай қалып, төбелестен туған боғауыздар, ащы тілдер тексеріліп жатыр. Қызу басылған кезде, астында қарагер аты бар Дәрмен келді. Ж.Айм. * Атқа мінгенде басқа байдың балаларындай салдық құрып «пәленше мырза» деген атақты іздемеді. Мұның құмартқаны басқа нәрсе болды: біреуді жәбірлесе, жылатса, ойран салса, сусыны қанып, құмары тарқайтын сияқтанды… Б.Майл. 2. Шөлі басылды. ~ Малтабардың қымызына қызыққан Шыңғыс сол арадағы орманның көлеңкесіне кіре отырды да торсықты дендегенше қозғалмады. Бірер жұтқаннан сусыны қанған Шоқан мен Григорий, орман ішінен жеміс іздеп кетті. С.Мұқ. ~ Тысқа шығарылған қауғаның суын, сол арада бортастан жасалған «науа» деп аталатын үлкен астауға қотарады. Кей науалардан жүздеген жылқы, мыңдаған қойдың сусыны қанып шығады. С.Мұқ. ~ Байлыққа бөккен иттердің Қалмады-ау мысқал иманы… Сорпаны төкті майменен, Сусыны қанып шайменен. Сақауат-қайыр қылмады, Елдегі жігіт «бай» деген. Қ.Күр.

Жылусыз, ызғары қайтпаған ауа райы хақында. ~ Март айының мұздай суық суына қарағың да келмейді. Қаракөк толқындар жұтардай ұмтылып кеп, суық құшағын ашады. Ғ.Мүс. ~ Тұрдым да, былқылдаған қап-қара, суық құшағын арғы жағадан бергі жағаға дейін жайып жатқан тыр жалаңаш айдынның құшағына қойып кеттім. М.Қаб.

Бір уыс болып, құнысып, жиырылып қалды.* Жылқышыны былайырақ шығарып салып, қыздарының отау үйіне кіріп еді, бәйбішесі де осында екен. Су тиген торғайдай әр бұрышта бүрісіп, кетеуі кете сүртиіп отыр. О.Бөк.

Жаңа ортада өз үйіндей сезініп, сіңісіп кетті. ~ Ол баста Лизаның әке-шешесіне судай сіңіп, желімдей жұғып, болашақ күйеу бала ретінде қабылданған Қараш қалыңдығы Алматыға ауысқалы бері нілдей бұзылған. Т.Әл.

Қиыннан қиыстырып, сенімді, еш күмән тумайтындай қылды. * Оның білмейтін әкімі де, сөйлеспеген адамы да, білмейтін заңы да жоқ. Соның бәрін көзімен көріп, қолымен ұстағандай, су төгілгісіз қыла, нандыра, жанын бере, орысшаны араарасына қыстыра сөйлейді. Ж.Айм.

Жым-жылас болды, жоғалып кетті. * Қара тон не совхоз, не фермада судай сіңіп, тастай батты. М.Қаб. *Ардақты айттырып келген ешкім болмады. Салық төбесін қайтып көрсетпей, судай сіңіп, тастай батып алған. Түн жамылып бірер келіп кеткенін де білмейтін сияқты. О.Бөк. ~ Пахраддин есеңгіреп сәл тұрды. «Қасқыр!» деген ой сап етті басына. Сол-ақ екен, тұла бойы мұздап қоя берді. Сөйтсе, байғұс есек мана ақырамын деп басына пәлені шақырған екен ғой. Түу, атаңа нәлет, енді көрмегені осы еді! Балқия болса құрыды құм арасына тастай батып, судай сіңіп. С.Ел. ~ Он жылға кеткен Жаңгүдей Сібірге судай сіңіп, тастай батты да, Көкеміз керексіз болса да «керек» болып әлі жүріп жатыр. Қ.Ысқ. Жаңа түскен келіннің барған жеріне барынша ұнамды болып, өз үйіндей араласып, сіңісіп кетуі туралы. ~Өмірдің заңы солай, теңіз бен теңіз, адам мен адам қосылады. Барған жерінде судай сіңіп, тастай батып жатса, нағыз абырой сол емес пе? БАҚ.

Лыпыл қағып, құрдай жорғалап, жаныға қимылдады. * Отыз құл ақылдасты басты қосып, Өлеміз деп ойлады жаннан шошып. … Су төккісіз жорға боп шал жылмандап. Отыз құл мынау тек жан емес қой деп, Әлінше қызметінде жүр тырбандап. Абай. * Ендеше, ендігі сенделісі не? Әлде су төгілмес жорғадай лыпып тұрған алғашқы әсер сейіліп, боямасыз жұп өмір басталды ма? М.Қаб.

Аямай төкті, рәсуа қылды. ~ Адам баласының ғасырлар бойы тырнақтап жасаған қазынасы мен қорын қурайдай өртеп, судай шашып, құтырынып алған. Ғ.Мүс. ~ Баспа ісімен айналысқанымен, соғыста жүйкесі жұқарған, операция жасауға қабілетсіз болып қалған інісі ішкілікке салынып, тапқан-таянғанын судай шашады. Сэлиндж. ~ Анау… – Әбжал ауа жетпей алқым түймесін ағытқан, – айдалып кетті ме? – Айдалады. Иттің баласы, қанын судай шашсам да, жанына ілесіп барған контрларды айтпай қойды. Бәлкім, сен білерсің? Н.Дәу.

Түп-тамырымен құртты, түбіне жетті. * Малдыбай айыбын мойындағандай, төмен қарап үндемей қалды. Оның мына түрін көріп, Бәйтен сәл–пәл есін жиғандай болды. ─ Осынша су түбіне жіберетіндей, сізге не жазығы болып еді? – деді даусы тарғылданып. – Адамдық қасиеттен осынша жұрдай болып, не құдай ұрды сізді?! Т.Әбд. * Алдағы топтың қайда түнеп, қалай қарай жүретінін күні бұрын біліп отырады. Өздері де Кенесарыға сондай өшіккен екен. Кешегі жолдастарын бүгін су түбіне жіберуге бар… І.Ес. * Мұрттай ұшырады. Жабыла талайды, жабыла қуады. Жаппай іске алғысыз қылады. Жоғарыдан теке көз едірейсе, қитар көз шадыраяды. Пәлен көз су түбіне жібереді. Төлен көзі "онымен бізді салыстырма деп" шыға келеді. С.Смат. * Құдайдай табындырды түгел елді, Ұнатты құлдық ұрып сүмеңдеуді. Кемшілігін айтқанды кешірместен, Келместей су түбіне жібереді. "Кенжекейдің кешірмелері".