ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Мейірімсіз, жылусыз, өгей. ~ Жасырар- жабары жоқ, мына менің қасымда отырған Әлқыдыр мұғалімнен басқасы түгелдей шетелден оралғандар. Суық бауыр сұм тағдыр бір атаның ұрпағын бірінен- бірін жылатып бөлген. Т.Рыск. ~ … бүгінгі қазақ әдебиетінің бағдарсыздығы, «балапан басына, тұрымтай тұсына тартқан заман», жастардың үлкендерді менсінбеуі, үлкендердің жастарға үрке қарауы, Кеңестік дәуірде жетіп жататын шетел әдебиетінің сирек көзге түсуі, Қазақстан қаламгерлері мен шеттегі қазақ қаламгерлерінің «суық бауырлығы» – бәр-бәрі қатты толғантты. Ж.Шәк.

Салы суға кетті, сүмірейіп, сүмең қақты д.м. ~ Бекболат судан шыққан тышқанша солбырайып, сенекпен ептеп аяңдап, алақтап дәрігерлердің қасынан өтті. Ж.Айм. ~ «Ойбай-ай, осыншама қалың жұрттың таудай көріп арқа сүйеп жүрген басқармасының судан шыққан тышқандай сүмірейіп, әлдебіреудің алдына түсіп емпеңдей жөнелгені-ай». М.Қан. Суды да пересуды — жел сөз, жел буаз сөз, жел өсек.

1. Ойнастық, жеңіл жүріс, нәпсіқұмарлық. ~ Басты байлап, естен айырылып, күнәға айдаған кесел жойылды. Енді Шолпанның Әзімбаймен арасын үзбеуі қалай? Шынымен-ақ оның суық жолға түсіп кеткені ме? Шолпанға да ойнастың әдетке айналғаны ма? Жоқ, ойнасты өнеге көретін, суық жолды әдет қылатын әйел Шолпан ба-ай? Ендеше! Бұл ендешеге жауап жоқ. М.Жұм. ~ Тірлігінде Құдай жолына адал болмаған, ақ некелі әйелі тұрып, оның көзіне шөп салған. Зина істеп, суық жолға жүргендер, маскүнгемдікке салынып, арақ- шараптың соңына түскендердің күнасы тым ауыр. Т.Рыск. 2. Ұрлық-қарлық жасау. ~ Өткен қыс бойында "суық жол, арам жол" деп өзі жамандап, жиреніп жүрген ұрлық жолы бұл күнде қайтадан жылы жол болып, күлімсіреген жылы шыраймен қайтадан құшағына алды. М.Әу. ~ Жақсыбайдың сонау бір суық жолмен әкеліп Тобықтыға өткізген екі жылқы жөніндегі қиянатын айтып шықты. С.Бег.

Жанға жайлы, малға ыңғайлы жер (тірлік) іздеді д.м. * Тау сағалап, өзен жағалап, судың тұнығын, шөптің шүйгінін қуып, мал қамымен бытыранды жүрген халықты уайымдасуға үлгертпей, дулығалы сауыт құрсанып, тұлпарлар мінген айдарлы доспан қапыда қу шөпке тиген өрттей жалмаған. Ғ.Біл. СУЕТА СУЕТ Митың тірлік.

Ашулы, ызалы, айбар төккен сыңай. ~ Бүлк етуді білмейтін безірейген суық жүзінен оның әлде домбыра тыңдап, әлде өз ойына беріліп отырғанын аңғару қиын… Ә.Әл. ~ Қара жер қақ айырылса, күмп беруге пейіл боп Жақан отыр. Екеуінде де үн жоқ. — Хал қалай?— деді Шайхат әлдебір уақытта. Суық жүзі сөйлегенде күрт жылып қоя берді. Ә.Кек. ~ Жабай осы соңғы сөзге қайыса жаздап: "Өй тоқташы, бұл қай айтқаның?" дей беріп еді. Күнту суық жүзін жібітпей, отты қара көздерін салмақпен, салқын қадап отырып: – Айтқаным сол! – деген-ді. М.Әу.

Ұнатпайды; жек көреді. ~ Әсіресе, бөпелі болғаннан кейін мүлдем шығысып кетті. Шекесі қушық, мінезі шырт етпе күйеуімен де етене болды. Қанша ашуланса да төбелеске бармайтын әдеті іш тартқызды. Тек, қобызы түскірін суқаны сүймейді. Т.Әл. ~ Сонда да баяғы қылығы ойыма оралып, суқаным сүймеуші еді. Ы.Дәб. ~ Ауырғаннан бергі екі жылда ешкімді, еш нәрсені суқаны сүймейтін, тіпті көрші үйдің әтеші шақырып, иті үрсе де мұның шамына тиетін болды. О.Бөк. ~ Оның жалт- жұлт еткен алтын тістерін, мәнсіз ыржаңдасып тұрған анау екі келіншекті де, ащы ішектей шұбатылған кезектегі қарақұрым жұртты да суқаным сүймей тұр. Ж.Шағ. ~ Шал мен ұлының өзгені қойып, өзін суқаны сүймей оңаша отырыстарын сезген бәйбіше қайтып қайрыла қойған жоқ. О.Бөк. ~ Қазіргі жастарға таң қалам. Өткенді ұнатпайды, қазіргі кезді суқаны сүймейді, ал келешекке немқұрайды қарайды. Э.М. Рем.

Ашыналық қарым-қатынас. * Кедейлігін, осында келіп байлыққа күп ете түсіп құтырғанын, күні-түні суықжүріс жасап сайқалсуын айтып, асты-үстін түгел қазған Тастанның балағат сөздерін де түгел ести алмады. Құлағы шыңылдап, есі ауа берді. С.Жүн. * Жайшылықта байсалды да сабырлы Нұрбике күйеуінің суық жүрісін сезіп қалғанда өзгеше ойнақы мінезге басатын. Ө.Кәр.~ Егер ол жамандап барса оның аға-бауыры Ханжігітті қойға кірген қотыр ешкідей жалғыздап мүйіздеуі, өйтпегенде… бәлки, әлдеқалай келіннің бір суық жүрісі болып… қой! Құдай басқа жазбасын! Мұндай сұмдықты ойлаудың өзі де күнә ғой. Ғ.Біл. Төтенше жағдаймен атқа қону; суыт жүріс. * — Қап… Сенің бұқ дегеніңе еріп менікі не,- деді Ықсан өзіне-өзіызаланып — Кімдер? Неғылған суық жүрісті жандар. М.Сүн.

Зәре-құты қалмады, қатты қорықты, үрейі кетті. ~ «Бетім-ай, пәленшенің қызы сөйтіп қапты!», «түгеншенің қызы аяғы ауыр болған соң қашып кетіпті!..» деген сияқты пыш-пыш қаңқу құлағына тиген сайын суқаны ұшып қара суды қалтырап ішіп отырған ана өз қызының мынандай масқараға ұшырағанын естігенде төбесінен жай ұрғандай жайрап қалған біржолата. Т.Сәу. ~ Жүрегі тас төбесіне шыққан Құзыр сілейіп қатып қалды, баяғыда бастық болып тұрғандағы былықтары есіне түсті, тіпті ақ келіншектің өліп қалған әкесіне алып берген зейнет ақысынан бәле шықты ма деп суқаны ұшты. Н.Абд. ~ «Ай қисайды», «Жұлдыз орнынан ауытқыды», «бұлт керуені бүлінді», — демек бір жамандық жақын дейтін олар кемпірге. Сондықтан малға жұт келе ме, әлде топалаң тие ме, әйтеуір бір опат болатыны хақ дегенді айтатын. Кемпірдің суқаны қашып, әркімнен амал сұрап, бәледен құтылуға тырысатын. Б.Мом.

Жеңіл жүріске, нәпсіқұмарлыққа бейім мінез хақында. * «Қызға қырық үйден тыйым» деп қазақ салт-дәстүрінде тәрбиелік ұғым, ұстаным бойыншаш суық жүріс, сумаң қылыққа тиым салынады. БАҚ.

Зәресі кетті, қатты үрейленді. ~ Суқаныңды үйіріп неден шошып тұрсың? Осы тобан аяқ қарабайырымды қайсыбір арғымағыңа айырбастамаймын тегінде. Ә.Асқ. ~ Әй, өзің де… дәңгірлеп! Ел құлағы елу, «сыра ішейігің» бас редактордың құлағына «арақ ішейік» деп жетпей ме. Сен сияқты ерігіп жүрген жоқпыз, қызметтеміз. Суқанымды ұшырдың, пәлекет…— деп, өз сөзінен өзі табаны тайып, тиянақсыз бітірді. М.Қаб.