ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Біреудің сөзін мақұл көріп, қолдау ретінде айтылады. ~ Сол жақ бүйірде, төменде отырған орнынан: — Уа, Тайлеке! — деп жан кеудесі жұлқынғандай саңқ ете түсіп: — Сөзіңе құлдық -ақ болсын! Мен өзгедей ел басқарып, жұрт шүйлеп жүрген адам емеспін. Бұл сөзіңде жұмысым жоқ — ақ кісі болайын! Ж.Ахм. ~ Осыған екеуміз сенейік, – деді Сейіт «сөзіңе құлдық» дегендей екі қолын көтеріп. – Бірақ сен мынаны білесің бе? Осы идеяны таратушылардың өздері «біздің халық адал, әділ болыпты» дегеннен гөрі, «біздің халық бай, әрі күшті болыпты, басқа елдерді өзіне бағындырыпты» дегенді мақтаныш тұтады. Т.Әбд. ~ Сондықтан сен енді бұдан былай жаман жездеңді қырғыз-қырғыз деп қоңаштай бермей, қазақ-қазақ деп қолпаштай берсеңші! — Сөзіңе құлдық! Сені қолпаштамағанда, кімді қолпаштаймын? Б.Нұрж.

Тілге жүйрік, ойын әспеттеп жеткізе алатын адам туралы. * Егер, менің айтқан ақылымды қабылдасаң, жұрт алдында беделі, сөйлеп кетсе сөзі бар ел арасын алыс татпай, жақындата білетін біреуді жіберерміз. Ә.Шәр.

Берген уәдесін қалтқысыз орындады. ~ Жылқайдар сөзінде тұрды. Нұртай Ақиректегі ауылына тай жетектеп қайтты. Бес жыл кісі есігінде жүріп, қолына жалғыз тай іліпті. Қатар-құрбылары Нұртайды келемеждейтін еді. З.Шүк. ~ Мен кеңсешіл болып алдым. Мырекең өз сөзінде тұрды. Ол маған колхоздың хатшылық қызметін тапсырды. Астымда көкжорға ат. Т.Бер. ~ Шықаң сөзінде тұрды, Ұлбану да иттік жасаған жоқ. Қыс түсе жаңа үйге көшкен соң, ескі екі бөлме шынымен Сәбираға қалды. Т.Сәу.

Ауылдың, рудың, елдің атынан сөйлеп, билігін жүргізетін үлкені, рухани басшысы хақында. * Алты рудыңсөзін ұстаған әтібірлі ақсақалдар аяқ жетер жерге ат шаптырып, ту-ту түрікпеннен әзер тапқан ақ арғымақты кеше ел жатарда қарулы екі жігітке құдық басына апарып құлын түгін жылтырата сабындап жуғызып еді. Ә.Нұрп. * Балықшы ауылға қадірлі қария – Есбол келді. Кезінде ел арасының сөзін ұстаған кісі. Ә.Нұрп. * Кәлен тоқтаған үй иесі – осы ауылдың сөзін ұстаған инабатты кісі-тұғын. Ә.Нұрп. Уәдесін орындады, айтқанын істеді, сөзінде тұрды. * Қазанғаптың аруағын сыйлайтын жігіт егер Айзадаүлгерсе, қайтарда отбасын ала келмекші де болды. Сөзінде тұратын жігіт. Ш.Айт.

Сөзі сұйық, айтқанын орындамайтын адам туралы. ~ Илахэ бұған қатты қуанады. Елші жіберіп, бұл істі Ванханға айтады. Ванхан: «Жамұқа деген сөзінде пәтуасы жоқ адам. Оған сенуге болмайды» дейді. Ж.Шәк. ~ Бірақ қаншама игі тілек, жақсы сөздерін үйіп- төгіп жалынса да, Рысжан оның аяқ- қолын босата қоймаған. — Жаман неме, сөзіңде пәтуа жоқ. Кешке дейін жатасың естіп,— деген. С.Мұр.

Айтар сөзін дайындап, пысықтап қойды. * «Жирен шал кетсе кетеді де татар қатынын алып, мен үйін басып қалам, бірдеңе десе артыңда ұлың бар, соған қалады деймін, мені баладан бөлмес», – деп іштей сөзін жұптап қояды. Хадиша айтар сөзін жұптап жүрген күні түнде Арслан отын қораның түпкірінде кезінде әкесі қаздырған екеуі-ақ білетін шұңқырға барып … С.Досж.

Айтқанын мақұл көрді, дегеніне көнді, тілегін орындады, көңілін қайтармады. ~ Жаңа боданның сөзін жықпаған боп әлдеқашан бір жақты қылып тастайтын шаруаны Петербург үйреншікті сөзбұйдасына салып алып қайқайды. Ә.Кек. ~ Жиын–тойлар тарағаннан кейін келіншегімнен «атың кім?» деп сұрадым. Ол маған күліп жауап берді: Әке–шешем қойған аты тым қиын, тілің келмес, Бикеш деп атай сал». Сөзін жықпай, Бикеш атап кеттім. М.Әбд.

Біреудің сөзіне мән бермеді, айтқанын жоққа шығарды, сөйлетпей қойды, тиып тастады. ~ Осы арақтың үстінде сөзден-сөз шығып отырып Фазыл мұғалімді біреулер мақтап, біреулер боқтап сөз күресі болды. Шалматай Фазылды жақтап, оны жамандағандардың сөзін өрге бастырмай қызып кеңірдекке түсті. І.Жанс. ~ "Осыны ер басына келетін міндет" деп түсінген, құл сияқты жуан мойын тоңқылдақ төре жиылған ел кісілерінің: "Арыз айтамыз, жағалатып көреміз" деген сөздерінің бірдебірін өрге бастырмай, тізімнен басқа бір ауыз сөзді сөйлетпей иіріп тұрды. М.Әу. ~ – Жұрт Демежандай азаматты қолдан жасай алмай отырса, сыртқа тепкенің не қылғанын? — десіп Ысқақтың сөзін өрге бастырмай, әр жақтан кеукеулеп сөккен болды. Қ.Жұм. ~ Мен ауданнан қайтқанда сен туралы дәнеңе жазбай-ақ қоярмын деп едім. Бірақ, оным саған болысқандық болмайды екен, ескі дос. Сен тек өзімдікі жөн деп, өзгенің сөзін өрге бастырмайды екенсің. Қит етсе, иректеп арыз жазуға құмар көрінесің. Ә.Нұрш. ~ Ұсталмаған — ұры емес, айғақ- куәсы, не малының көзі болмаған соң, көп ретте жоқшылардың сөзін өрге бастырмай, қамшыларының ұшын да берместен құтылып кетуші еді. Қ.Жұм. ~ Ай жарығында өзімен бетпе- бет келіп, сойыл сілтескен Байсеркені ап- анық танығанын айтады. Бірақ екеуі беттескенде, Байсерке оның сөзін де өрге бастырмады. Қ.Жұм.

Өтінішін орындатты, ұсынысын қабылдатты. ~ Соңынан Махсұтты жабыла жамандап, сөздерін өткізген соң, соларға сеніп, гуандайдың қолындағы қазақ әскерлерді Қанатбекке өткізіп берді. Т.Рыск. ~ Комсомол ұясының хатшысы қайда барса да сөзін өткізетін тәрізді. Б.Тоғ. ~ Екі өзеннің арасы, Бұқар мен Самарқанға Шибан тұқымы, Шағатай әулеті; күн еңкейген батыс түкпірдегі хажытархан мен Қырымға Тоқай-Темір әулеті қоңыр самал ескендей сарабдал сөзін өткізді, әулеттің алтын тін, үзілмес арқауы болды. Д.Дос. * Жанқожа Қылышбайға барып, сөзін өткізе алмайтынын түсінеді, сол жерден ат басын ауылға бұрды. З.Шүк. ~ Жанысқа сөзін өткізе алмағанда апасының анда-санда өстіп құрысып қалатынына үйреніп қалған Ләйлә да онша мән берген жоқ. Қ.Мүб.

Әңгімесін жалғастырды. ~ Сөйтіп, — деп Өтеген айналасына қыдыра қарап қойып сөзін қайта сабақтады,— атақты ақын Ақыт қажыны тірідей құмға көміпті. Т.Рыск. ~ Бұлар жай жүрген солдаттар емес екен, – деді Әли сөзін сабақтап. – Қайып аға олардың арақ ішіп отырып айтқан сөздерін естіп қалыпты. Б.Тоғ. ~ «Біз – Албандар үлкен тайпа болсақ та, ауыз бірлігіміздің жоқтығынан әлі күнге байыз таппай ары көшіп, бері көшіп жиғанымызды арқан қиып келеді», – деп сөзін сабақтады. Н.Абд.