ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Ақылға көнбейтін, тойымсыз құлқын, құмарлық. ~ Періштенің қызымен некелескен бір еркек, бес жылдан соң аузы қисық бір әйелге ынтық бопты (Жасынның бір повесіндегі бір шалдың ер адамның қанағаты мен соқыр нәпсісі жайлы ауызәңгімесінен). Д.Ис.

Дәп сол мезетте; ә дегенше болмады; қабаттаса. ~ Таңертең әкем оны жақсылап сөгіп салып, басқа бір ауылға бір аптаға аттандырып жіберді. Сол екі ортада әжем енді Момынқұлын сағынып: — Әй, әлгі тентек неме қашан келеді? — деп қайта- қайта сұрай бергені ғой, жарықтық. Б.Мом. ~ — Осы мойылыңмен-ақ шаршаттың-ау, — деп қабағын кіржің еткізсін. Сол екі ортада екі иығы солқ-солқ етіп, теріс бұрылған күйі жаңа ғана ішкен шайын түк қалдырмай ақтарды да тастады. Д.Әш. ~ Абырой болғанда, елес боп шықты, алдында Ерден де, Дәнекер де жоқ. Сол екі арада қара бұлттай жаман ойлар қайта қаптайды. Екі апта бойы осындай халде. Жатса да, тұрса да осы. К.Қаз. ~ Екеуміз аялдамадағы отырғышқа барып, демаламыз. Мен маңдайыма жағылған күйені қалай сүртіп тастауды ойлап, сол екі арада бір айла таба қоямын. М.Қаб.

Ақыл-ойға бағынудан қалған көңіл-күй; түйсіксіз ұстаным. ~ . Адам — шешуі жоқ жұмбақ. Шешуі деп атауға болатын болса, адамның шешуі жалғыз өлім. Осы ойлар Шолпанның жанында таспиқтай тізілген ретті болмаса да, оның жаны соқыр сезіммен осы ойларға өзі барып тірелген еді әм Шолпанның жүрек жарасын ешкімге сездірмеске тырысуының себебі осы еді. М.Жұм.~ Ең қара пиғылға, соқыр сезім, дүлей күшке тізгін берген, өздерін социал-демократ, социал-революционер деп атайтын солақай күштер жеңіске жетті. М.Мағ. ~ Жеті түнде жұлдыздармен жымдасып, Соқыр сезім көзді еріксіз байлаған. А.Сағ. ~ Толғанып тұруға мұрша жоқ, ол соқыр сезіммен жалт бұрылып үйді тасаланды. Т.Ахт. ~ Құлағының тесігіне дәрі кеткенде, шыбын жыбырлатқандай көрген ол болмашы ғана оянған қалпымен соқыр сезімнің ықпалы айдап, дәрі құйылған құлағын алақанымен бір қақты да, аунап түсіп жата берді. С.Мұқ. ~ Жердің сілкінгенін немесе күннің тұтылғанын тамашалағандай бір соқыр сезіммен ентелесіп, істің ақырын күтісті. Т.Әбд.

Ұйқыдан жабырқау күйде, көңілі болмай, ашуланып тұрды. ~ Бекең кемпірінің қытымыр жүзіне тура қарай алмай қипақтап қалды. «Бәтшағар, сол жағынан тұрды ма, сонша қуырып» деп күңкілдеп қойды. С.Мұр.

Білім мен ғылымға негізделмеген, надандық пен қараңғылықтан туындаған дүние таным. ~ Алғашқы шежіре негіздері сонау діни соқыр сенімдердің өріс алып, үстемдік етіп тұрған кезінде жасалғандықтан, олар адамзат баласының шығу тегін Адамата, Хауа-анадан бастайды. С.Мұқ. ~ «Осылай шығар, бұлай болуы ықтимал» деген аңғал ұғым, соқыр сенім, қала берді есек дәменің арбауымен сырттан таңылған жат діннің жетегіне еріп, соқыр сенімге негізделген жалған идеологияның құрбаны болуға кәдікпіз. Қ.Шам. ~ Сонда ғана өз қателігін түсінді, соқыр сенім мен жалаң сезімге бой алдырып, арғы-бергі жағын ойлай қоймағанына өкініп, өзегін өрт шарпыды. Д.Рам. ~ Әне бір секемшіл, соқыр сенімге иланғыш болмаса да, тынышсыз ұйықтап, жайсыз түс көрсе де, марқұм шешесі құсап сан саққа жорып, жас жүрегі лүпілдеп қоя беретін. М.Сүн.

Сәтсіздік, жолы болмау, қырсық шалу туралы. ~ Іштегі сырды ақтарып хат жазғысы кеп сан оқталды. Бірақ қыз ұяты қолын тұсай берді. Әйтеуір, Саяға келгенде барлығы керісінше болады… сол жамбасынан тұрады. Д.Досж.

Бейтаныс, қайда бастары белгісіз сүрлеу. ~ Шаруашылық бұрынғы ескі соқыр соқпағынан қазір машиналанған жаңа жолға салынып, машина жасайтын үлкен өнер дүкендері құрылып жатыр… С.Сей. ~ «Біздің үйден шыққан соқыр соқпаққа қомсына қарама. Оған түсіп алып тарта берсең, әр түрлі адамдай, әр түрлі жолға түсерсің. Танырсың, Дидаржан»,— деп еді көкем. М.Сүн. ~ Бөкен желіспен жүріп отырып, жат елден ұзай берді. Сол жортыстан бір танбай үркер тарар кезде туған жерге апарар соқыр соқпаққа кеп түсті. С.Дос. ~ Белгібек тек өзін кінәлайды. Яғни өзін әлі жоғалтпаған. Ар жағы Белгібек сөйлей түссе деп тұр. Өз тағдыры да мына жігіттің соқыр соқпағына ұқсай ма деп тұр. М.Қаб.

Хабар-ошарсыз жоғалды. ~ Шай деп бетке қаққан Қытай жоқ, Қытай жеріне сүңгіп кіріп кетті. Сол кеткеннен мол кетті. Ол әскерден қайтып хабар-ошар болмады. Ж.Айм. ~ Қара бура сол кеткеннен мол кетеді. О.Сәрс. ~ Жәнібек сол кеткеннен мол кетті. С.Жүніс. ~ Жат жерде татар дәмім таусылмаса міндетті түрде қайта ораламын» деген әке сол кеткеннен мол кетті. О.Көш. ~ Отағасы өзінен бес жас үлкен екен. Қойын бағып, мал-жанға ие боп жүрген еті тірі кісі көрінеді. Таңертең қойын Көлсай жаққа өргізіп, артынан торы атымен өзі де өріске кетіпті. Сол кеткеннен мол кетіпті. Б.Нұрж.

Бір-бірінен айнымайды. Айнымай тартқан, аузынан түскендей ұқсайды. ~ Оны шыр айнала үш жас немерелері: Бұғықуғыш, Сарбас, Түнде-үркек жүрелерінен отыр. Үшеуі үйелмелі-сүйелмелі, біріне-бірі сойып қаптағандай бейнелес. Ж.Айм. ~ Бақбөр тура Сәлім ағасын сойып қаптап қойғандай екен. Қ.Мүбар. ~ Енді бір-біріне сойып қаптап қойғандай ұқсайтын мың ақын, мың жазушы ортамыздан өрмей қайтсін?! Ы.Дәбей. ~ Абырой болғанда, әкесіне тартпаған, сойып қаптап қойған өзі. Ол құрғыр да, міне, жиырма үштен асып барады. Т.Сәу. ~ Шынында да солай ұқсайды дей ме? — Сойып, терісін қаптағандай дейді! М.Кәрім.

Әлдебір іске бастама жасады, бағытын көрсетіп берді; қадам тартты. ~ Оның шығармашылығынан қазақ сөз өнерінің эволюциялық өсуі, табиғи жаңа сапаға өтуі айқын аңғарылады. Мұның өзі Жүсіпбек прозасы қазақ әдебиетінде соны соқпақ салғанын дәлелдейді. Д.Қамза. ~ Әдебиетте болсын, өмірде болсын дара болып қалуды, басы байлы құл емес еркін болуды қалады. Басқалардың шиырын қайталағысы келмеді. Шиырды қайталағанды былай қойып өз соқпақтарын салу жолында тынбай ізденді. Ж.Шәк.