ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Өсек тасып, әр нәрсені қоңырсытатын, бәтуасыз адам. ~ Жалмұқан осы тұста басын көтеріп алып, шын ба, рас па, не айтып отырсың дегендей, көзі жасаурап кетті. — Сен болсаң алмай жатып, елдегі сасық ауыздарға қосылып, бірге байбалам салдың. Мені сыйламасаң да, өзіңді сыйласаң етті. С.Жүн. ~ …көре алмаған көп жаманның, тауы шағылған мәжнүндердің қолдары жетпеген соң кек алуды, мұқатуды көздеген "ауылдың сасық ауыздарының" нақақ жала, қаңқу сөздері де мазаны алып, берекені қашыра берген. Ә.Тар.

Айрықша шеберлік мағынасында. ~ Мұндайда арғы-бергі… бәрін ойлан, Топырақ бағы жанса, бабы қайдан? Шындықты жүректегі сылып шығар Айырып торта алғандай сары майдан. К.Мырз.

Ат үстінен түспейтін, әккі, қу, ұры. ~. «Қашан келіп, қашан кетті» десе бір адам білмейтін. Бұл адам айшылық жол Алтайдағы Оспан батырдан тіл алып қайтып тұратын, нағыз сары тоқым хабаршының өзі бола — тұғын. Ж.Ахм. ~ Көп болса: киімдері, ер-тұрманы ғана жаман; қолдарында сойылдары ғана бар. Ондай ұрылар жайында Абайдың естіген әңгімелері соншалық көп. Кейде, тіпті, сарытоқым ұры болған — ел ішіндегі үлкендердің өз аузынан естіген әңгімелері де ұмытылмайтын. Қайта, бір кездесіп, дәл жауға шапқан пішіндерін көрсем деген, іште жүрген ынтықтығы да болатын. М.Әу.

Қаптаған көп. ~ Қайып: «Жоңғарға бірге шабайық», – деп қанша жалынғанмен, сары масадай самсаған сары қолын оп-оңай ертіп жібергісі келіп отырған ақ патша байқалмайды. Ә.Кек. ~ Қалмақ тайшысына сары масадай самсаған қол жинатып, от дәрімен атылатын зеңбірек беріп сайын сахараны нұсқап: «Қазақ даласын қан жоса етіп шап, ұлын – құл, қызын – күң ет, батырының көзін жой, арқаңды жарға сүйегендей біз бармыз», – деп жазира даланы жайлаған алаш жұртына айдап салады. Д.Дос.

Суыт жүріске бейім, әккі де айлалы қу.

Аттың баяу, бірқалыпты, мардымсыз жүрісі. ~ Мүшелік жер сары аяңмен жүріп келіп, бірер шақырым жолды желіп алумен өндіріп келе жатқан қызыл нар аздан кейін артта қалды. Өзен бойынан ұзаған сайын жол да қуқылдана бастады. Х.Ес. ~ Салпаңқұлақтың сары аяңы үйіне жеткізді. Д.Дос.

Күздің бел ортасы. * Мизам шуақ мезгілі еді. Дала ыстық, құрғақ жаздан кейінгі сары күздің алтын шуағына шомылып, маужырап жатқан. Ү.Жәл. * Сары күздің салқын күндерінің бірінде қатал командирінің бастауымен тозығы жеткен жеңіл көлікті оталдырып, алыс Атырауға жолға шықты. Е.Бақ.

Сарғайып, пісіп қалды. ~ Осы бір жалпақ жазықта көзге ілінер де сол екеуі ғана. Қай бетке қарасаң да, болат доңғалаққа келіп соғылар сары балақ тартқан егін теңізі тұп-тура темір жолдан басталады да, көз ұшына дейін құлдырап арманға алысқа кете береді. С.Шай. ~ Күн кешкіріп қалған екен. Дала құмайт топырақтанып, жаз ортасы ауып сары балақтана түскен таспа жоңышқа мен жатаған, шеңгел кездесе бастаған. І.Ес.

Шиеттей жас бала. ~ Екеуі де мынау тар да тайғақ жолда әлі де сан рет бетпе-бет келетінін, мына қылықтары қара қазан, сары қарын баланың қамы, ел сауғасы емес, өздері сезіп-сезіктеніп, зердеге сап бағамдап көрмеген жалған намыс пен жарға жығар кекшілдіктің итаршылдығы екенін, бастарына іс түсіп, тағдыр гүрзісі төнгенде ғана, аһ ұрып, жұртта қалған күшікше ұлитындарын болжамады. О.Бөк.

Алыстан мұнартқан бел-белес; кең дала. * Сауыны боп зарлағанда боз інген, Шабыттанып самғағанда жас қыран. Сары белден салқын самал ескенде … Ж.Айм. * …Ұшы-қиырсыз сары дала. Сары даланың бір ұшында — сары бел. Сары белдің бауыры — сағым ба, әлде шалқар көл. Д.Әш. * Самал желді, сары белді, шалқар көлді, керіліп жатқан кер дала, асқақтаған асқар тау. Ә.Әбіш.