ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

* Қайта творчестволық шүйдесі бұрынғыдан көтеріліп, шабыт қанаты қомдалып, толқын атқан жүректен бір кесек туындыны жарыққа шығарамын деп талпынады. А.Жұбанов.

Тігінен төмен қарай ұшты. * – Ешкішек – Іле өзені бойын мекен еткен торғай аты. Көктем айларында осы торғай әуелеп аспанға шығып алады да, екі қанатын қомдап, жерге қайта шүйіле ағады. Сол кезде ол дыбыс шығарады. Оның дыбысы маңыраған лаққа ұқсайды. Осы дыбысқа орай бұл торғай «ешкішек» атанған. Ешкі сияқты, ешкі секілді, ешкіге ұқсас деген ұғымдарды береді. Түлкішек, ешкішек деген сөздердегі «шек» жалғау сахалар мен қазақтарға ортақ ұғымда болып тұр. Ж.Баб.

Қыз-келіншек, жас әйелдерге қатысты айтылатын оспақ сөз. * Бір ауық «тезірек құтылсам қайтер еді…» деп ойлар еді. Бірақ қалай құтылар? Бекболат жуырда ала қояр ма?.. Және үйі болса иесіз тұр. Әуелі өзі бір шүйке бас тауып алып, оның қамын содан кейін ойлаған дұрыс қой. Соңғы кезде ақсақалдың ойлап-ойлап, тапқан түйіні осы еді. Ж.Айм. * Бір шүйке бас қолыма келіп қонса, мен де бала-шағалы болып, сіздердің қатарларыңызға жетсем деген армандамын, – деді Сәлім. Ә.Шәр. * . Ел де ұмыта бастағандай. Кәриялар: «Бір шүйке басқа жем бо¬лып кеткені де. Мына Жаманеркектен көш кейін болға¬ны ғой. Ақылды бала ма десек, бұл қай қылғаны?.. Д.Досж.

* Атасы байғұс әлі қайратты. Демін қарашы. Өзінің дәу қара көрігіндей гүс-гүс етеді. Анау пысылдап ұйықтап жатқан енесі. Шүйкедей боп шалының жастығының қасына қисая салыпты. Ә.Кек.

* Айқайлап, шыңғырып жатқанда оянып кетеді. Шүйкедей кемпірі ол да селт ете оянып, шошынады. Қалай шошынбасын! Е.Айғ. * Сондықтан келіннің соғысқа үлес қосқаны дұрыс, – деп бір тоқтады да кеше осы орында мына шүйкедей кемпірдің ұлы отырғаны есіне түсіп дұрыстау жауап іздеп отыр еді. С.Досж. * Рас, ылғи да белі бүгіліп жүретін, ақсарғыш беті мыж-мыж, сәл көкшілдеу келген оң жақ көзінің тарыдай ағы бар, сол шүйкедей кемпірдің әмсе жанында жүру нәсібі бізге бұйырмаған. Д.Әш. * — Әй!.. Атаңның көрі… не дейді мына мұндар, а? -деді қара кісі сасқалақтап. Бұл ғұмырда шүйкедей әйел түгіл осы өңірдің не бір өр көкірек жігіттері де бұлайша бұның қаһарына қарсы келе бермеуші еді. Ә.Нұрп.

* Қызылжарда Уәли-ахун медресесінде оқыған үш жылдың соңғы жылы Ақжігітке шүйкедей созылған бітпейтін ұзақ сергелдеңдей көрінген. С.Жүн.

Азға қанағат қылды; місе тұтты. ~ Сіңірі шыққан күң, менің иығымнан түскенге сен неге місе қылмайсың! Мырза жігіттен қалған сарқытқа Жантас неге шүкірлік етпейді? М.Әу. ~ …сөйтіп, тәкаппар ақынның қарын сындырмақ болған мырзаның өзінің сағын сындырғанына іштей шүкіршілік етті. О.Сәрс.

* Күзде тамам байды кәмпескелеп, қанталауға түскенде шүлен алып, бірер қаралы болып қалған ауыл, кылышын сүйретіп келген қыстан соның күшімен шығып кетпек ниетте. О.Бөк.

Аса байып кеткен адамдардың немесе бір себептермен құдайы деп елге көмек не мырзалық көрсеткісі келген адамдардың арасында кездесетін өз меншігіндегі мал- дүниені таратуды «шүлен тарату» деп атайды. Ағайын алыс-жақын туыстың тілек етуімен немесе бір атақты іс бітіргенде, немесе жақсы бір атаққа қалғысы келгенде де дәулетті адамдар өз ықтиярымен шүлен таратады. ("Қазақ құқығы"). * Хан біраз ойланып отырғаннан кейін уәзірлеріне: – Шырақтарым, егер сендер олай десеңдер жеті күн той жасап, елге шүлен таратыңдар. ҚЕ. * Ақбоз атпен сыпыртқан біреу асқан сақауаттықпен «Сен Сартжан, көкті мін», «Жомарт, сен Қараманның шұбарын ұста» деп жұртқа ат үлестіріп, шүлен тарқатып жатыр. Б.Қыд. * Өзінің жетпіс жылдығында салтанатты қабылдау ұйымдастырып, халық мүлкін келгендерге шүлен қылып таратты… Т.Сәу. * Уәзір тойы басталды дегенге жас демей, кәрі демей халықтар жер¬жерден, түкпір-түкпірден жиналды. Уәзірлер хан айтқандай елдерге шүлен таратады. ҚЕ. * Хан уәзірлерінің сәлемін алып: «Я, уәзірлерім тойларың қалай өтті», – деді күлімдеп. – Я, тақсыр, жеті күндей той жасап, елге шүлен тараттық. Өте жақсы өтті, енді сіздің жарты хандығыңыз біздікі болмақ. ҚЕ. * – Оттапсың. Өйтетіндей ол кемпір-шал сенің екі туып бір қалғаның ба еді? – Ит-ай, туыс емес пе, бәріңе. – Әкем болса да Кеңестер Одағының сүтін шүлен тарата алмаймын. Н.Дәутай.

* — Ал Қожатай, ақылың бар баласың. Бәрін өзің түсінуің керек. Егер сен тағы бір шулыған шығаратын болсаң, онда маған өкпелеме. Б.Соқп. * … солар қалдырған мұралар, олардың бүгінгі әлем әдебиетіне ықпал жасап, шулыған тудырып отырған шығармалары әртүрлі жолмен біздің төл прозамыз бен поэзиямызға да, киносценарийлерімізге де әсер етпей қоймайды. БАҚ.