Жанын сақтап қалды, өлім аузынан алып қалды. ~ Жан–жақтан жау қамап тұрған бейшара гарнизонды ажал тырнағынан құтқарып алу керек. Ә.Кек. ~ Бір дем ары, бір дем бері, барып–келіп жатып ажалдың апан аузына жұтыла жаздаған жалғыз ұлға жер түбінен қол созғаны, ажал тырнағынан ажыратып алғаны… анасының елес — сұлбасы құтқарғаны. Д.Дос. ~ Иә, ажал тырнағынан алып қалған бармақтай тышқанға жолбарыс осылай разы болған екен. Ә.Ысқ.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЖАЛ ТІЛЕДІ
Өмірден түңілді, баз кешті. ~ Рим амфитеатрында он үш жасар патриций қызы саусағын төмен шошайтып: «Өлім! Өлім!» деп, гладиаторға ажал тілесе, казак, даласында түрме болмады, құлдық дәуірді бастан кешкен жоқпыз. М.Қаб. ~ Іле бір ой өзегін тіліп өткен: «Есіңді жи. Андағың адамға ажал тілеген күнәhарлық қой. Н.Дәу.
АЖАЛ ҮСТІНДЕ
Өлім аузында. ~ Қысы-жазы өзінің алдында жүрген, айғайына үйренген, көбінше дегеніне қарай өрген жанды мал, жақсы мал, жылқы атаулы Алтыбайға арызын шағып жатқан ажал үстіндегі достай сезілді. М.Әу.
АЖАЛ ШАШТЫ
Өлім жайды, баудай жайпады. ~ Ақтоқты көптің көзінен осыны көрді. Жан-жақтан садақтың оғынша қадалған мейірімсіз көздер адамдық жанардан жұрдай, бәрі де қанды ауыз қасқырдың көзіндей ажал шашады. С.Жүн. ~ ӘБДІКЕРІМ: Қаралы жер бетінен Қорқыт та болып қаштым – ау. Қаралы жердің өтінен Қырауланған шаш мынау. Қаралы аспан төсіңнен Халқыма ажал шаштың – ау. Қ.Ысқ.
АЖАЛ ШЫҚЫР ЕТКЕНДЕЙ
Өлім таяп қалғандай, Әзірейілдің дауысы естілгендей (болды).
~ Тас, тас емес-ау, meмip емес — ажал шықыр еткендей, құйқа тамыры шымыр emmi. Ж.Айм.
АЖАЛҒА НЕ ДАУА
Жазмыштан озмыш жоқ. ~ Ажал шіркін адамның алдынан айғайлап келген бе? Аңсызда артыңнан бұғып келіп, алып ұрғанын бір-ақ білесің. Ажал бір ұры ғой; «Ажалға не дауа?» – десіп, ертеңінде маңайдағы ел жиылып, бәйбішені көмісті. Ж.Айм.
АЖАЛДАЙ ТҮСІ СУЫҚ
Өңі мұздай; сұсты, қатқыл жүзді. ~ Апан көр сияқmанды. Өйткенi ажалдай түсі суық саудырған үш адам келiп қалды. Ж.Айм.
АЖАЛДАН ҚАЛДЫ
Басына төнген қауіптен тірі қалды, бір қатерден аман құтылды, құдай сақтады. ~ О жерден де, бұ жерден де әскер шыға келеді. Кешеде жүргізбейді, атып тастайды. Талай жерде ажалдан қалдық… Ж.Айм. ~ Көк мысық жау сарқытының құрбаны болды. Ертесіне көміп тастадық. О тоба, сөйтіп бір ажалдан қалдым. Б.Қыд. ~ Ашуы қатты деймін-ау, бұл кісінің қолы одан да қатты екен. Жеңгеміз бір ажалдан қалды, құдай сақтап. Тіпті бұл Сәкеңнің кісіге араша бермейтінін қайтерсің. Араға түсем деп өзім де таяққа сілейіп шықтым. Т.Ахт.
АЖАЛДЫ КИІК
Өлім аузына ілігіп тұрған жан д.м. ~ Нарша (Сырымға). Сырым, сенің жалынды сөзіңді ажалдыға кез келсін деуші еді жұрт. Бірақ шарай топтың көзінше пұшпағынан ілінген ажалды киік мен болам ба? Азалы, қайғылы — жалғыз Қарагөз емес, сен де арманда дейім бе, мен не дейін? М.Әу. ~ Сырқынды кәрі аңшы қашар деген бетті ертеде аңғарып болжап алып, сол өрісті алдымен келіп өзі алып, енді иек артпа, баспадан ажалды киікке сұғын қадап отырғанға ұқсайды. М.Әу. ~ Хақтағала бұйырды Қағаз жаз деп қаламға. Ажалды күні ақ киік Айдамай түсер аранға. Қайырсыз өткен Қарынбай Үлгісі қалған сараңға. Н.Шырш.
АЖАЛ ТАПТЫ
Өмірін қиған апатқа тап болды. ~ Әттең, дүние-ай, қияңқы қыс қаһарлы келіп, баспанасыз жалаң жұрт сол жұт жылы ажал тапты… І.Ес. ~ Талай қошақан көзін ашпай жатып өз енесінің аузынан ажал тапты. «Апырай, мынандай да сұмдық болады екен ғой», — деп жұрт жағасын ұстасты. Ә.Кек.

