Біреудің арқасында күн көрді, қайыр тіледі. ~ Адам баласы жылап туады, кейіп өледі. Екі ортада, бұ дүниенің рахатының кайда екенін білмей, бірін-бірі аңдып, біріне-бірі мақтанып, есіл өмірді ескерусіз, босқа, жарамсыз қылықпен, қор етіп өткізеді де, таусылған күнде бір күндік өмірді бар малына сатып алуға таба алмайды. Қулық саумақ, көз сүзіп, тіленіп, адам саумақ – өнерсіз иттің ісі. Әуелі құдайға сыйынып, екінші өз қайратыңа сүйеніп, еңбегіңді сау, еңбек қылсаң, қара жер де береді, құр тастамайды. Абай.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АДАМ КЕЙПІНДЕГІ АЙУАН (АҢ)
Адами қасиеттерден жұрдай болған, ардан безген азғын, қаскүнем. ~ Қан арқалағым келмеді. Адам кейпіндегі айуандарды қорқытып ойнауға зауқым тағы жоқ. Қорқытпай және болмады. М.Мағ. ~ Адам кейпіндегі айуан болмаса Әулиеге оқ ата ма? Мұндай жауыздықты адам да, құдай да кешірмейді. Б.Тоғ. ~ — Кет, иттің баласы. Адам ба деп жүрсем, адам кейпіндегі аң екенсің ғой. К.Қаз.
АДАМ СИРАҚ
Адам кейіпті, екі аяқты хайуан, малғұн д.м. қорлау, балағат ретінде қолданылатын тіркес. ~ Көзіме көрінбе, дүниеқор, адам сирақ! М.Әу.
АДАМ КӨРМЕГЕН
Жан төзгісіз, шектен шыққан. ~ — Мынаны қараңызшы: мына бір вагондардың ішінде қамаулы адамдар жатыр. Адам көрмеген азапта… Бәрі де бұралған аш. Адам баласын осынша азапқа салар ма!.. С.Сей. ~ Тұщы етіне ащы таяқ тигізді. Мұңын айтар, шерін тарқатар жан таппады, адам көрмеген қорлықты көрді. С.Бег.
АДАМ КӨРМЕГЕНДЕЙ
Таң-тамаша болу; үрке, үрпие қарау. ~ Ойынды тастай сала бәріміз бірдей топырлап жүгіріп әлгінің қасына келдік. Адам көрмегендей бір-бірімізді кимелеп, қоршалай тұра қалдық. С.Мұр.~ Адам көрмегендей бәрі үдірейе қарайды. Бір-біріне қарап, күліп те қояды. Д.Әш. ~ Кебеженің бергі алдында көздері бақырайған, жіңішке арық мойындары менің мойным құсап қылқиған үш қара сирақ кішкене балалар отыр. Үшеуі де маған адам көрмегендей тесіліп қарап қалған. Бұл үйдегілер сірә, бөгде біреу келіп, есіктен қарауды баяғыда-ақ ұмытқан болулары керек. Б.Соқ.
АДАМ ҚАЛПЫНА КЕЛДІ (ТҮСТІ)
Жөнге келді, түзелді, оңалды. ~ Сардар мұнар көзбен Оңғарға, Ақанға жаңа көріп отырғандай тоқталып қарады. Бөлмедегі жұпыны заттарды көзімен түгендеді, бетіне қан тепті, тіріліп адам қалпына келді. М.Қаб. ~ Осынау мәңгі өшпес ғажап шығарманы көргенде, ол дүкеннің барлық керемет асыл қазынасын, түсіндегі шатасқан сандырақтарының бәрін түгел естен шығарып, адам қалпына қайта келді. О.Бальз. ~ Ешкімге ренжіген де жоқ. Ол үшін ең қымбаты мына құты қашқан қазіргі күйінен қайтадан адам қалпына түсіп, өзіне–өзі келу. Мына күйінде ол өзін дені сау адам екенмін деп ойлаған жоқ. Т.Әбд.
АДАМ АУЛАДЫ
Біреуден пайда іздеу, алдап-арбау туралы. ~ Мұндағылар ұзақ жылдар өмір өткізіп, ғылымды пайдасыз ұзақ бахастар бірлән күнін өткізіп, мағишат дүниеде надан бір ессіз адам болып шығады да, ешбір харекетке лайықты жоқ болған соң, адам аулауға, адам алдауға салынады. Көбінесе мұндай ессіздердің насихаты да тасирсіз болады. Абай. ~ Өз ойында Тұл бойында Еш міні жоқ бендесіп, Түзде мырзаң, Үйде сырдаң, Сөзі қылжаң еркесіп. Бас құрасып, Мал сұрасып, Бермегенмен кетісер. Адам аулап, Сыпыра саулап, Байды жаулап жетісер. Абай.
АДАМ БАҚҚЫСЫЗ (МОЛ)
Есебі жоқ көп. ~ Мына Есілдің төменгі жағындағы қолтықта балық адам баққысыз мол. Ежелден солай. Сол араның қалың балдыры ма, әлде тұйықтау бұрылыс болған соң ба, әйтеуір сол тұста қысы-жазы алабұға мен мәукіл жыпырлап жатады. Сол жерді казак-орыстар қазына тарапынан жылда бір рет күзге қарай бекітіп тастайды. С.Жүн.
АДАМ БАЛАСЫ
Бүкіл адамзат, адам атаулы. ~ — Жоқ, бұл қиянат емес!… Қонақтың өзі бұлап, иә, ұрлап жемей, үй иесі сыйлап-зорлап жегізген тамақты адам баласы қиянат деп есептемейді. Қ.Шаб. ~ … адам баласын тәрбие қылу дегенде, әрине, адам баласының әсіресе, жанын тәрбие қылу керек деп ұғу керек. М.Жұм.
АДАМ БАЛАСЫНА (ТІРІ ЖАНҒА, ЕШКІМГЕ) ҚИЯНАТЫ ЖОҚ
Ешбір адамға зиян келтірмейтін, бейкүнә жан. ~ … енді серігі шер болды-ау, шерлі ағам қашан сенің шерің тарқаған, адам баласына титімдей қиянатың жоқ асыл ағам неден ғана сенің жолың болмайды. С.Жүн. ~ Ылғи бір паң, кірпияз арудай тәніне лас жуытпай, таза жүреді. Жат иіс болмайды. Тегіне тән бір танауға жағымды майда қоңыр иісі бар. Тірі жанға қиянаты жоқ, маңқиып жүрген аңқау жануарлар. С.Ел. ~ Отбасында жолы болмаған, домбырасын тыңқылдатып қойып, бір үйде баласымен бірге өмір күйін шерткен қазақы адамды бәрі де іштей жақсы көреді; ешкімге қиянаты жоқ, біреу қиянат көрсе өлгенше болысады. Қ.Түм.

