ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Жабырқау тартты, өңі бұзылды, қатты абыржыды; сәнінен айрылды. ~ Күзеу тозған, оты жоқ елдің маңы, Тұман болар, жел соқса, шаң-тозаңы. От жақпаған үйінің сұры қашып, Ыстан қорыққан қазақтың құрысын заңы. Абай. ~ Үйдің іші алай-түлей сасық тұман. Басым да тұман. Қазынаны жеп, жазаға тартылған завхоздан жаман ұнжырғам түсті, сұрым қашты, ыза болдым. Ж.Айм. ~ Тозбайды сыны кетіп, сұры қашып, Біз әлі қанған жоқпыз сырын ашып… Қазағы қадырына жеткен сайын Жайнайды, Ертеңге де нұрын шашып. М.Әлім. ~ – Көп болды ма малды сыртқа шығарғандарыңызға? – Сұры қашқан әңгіменің әлпетін басқа жаққа бұрмаққа тырысып, өзінше тосыннан тапқан сауалы. Ә.Ыб. ~ Әмірбек сұры қашып, қибыжықтап, дірілдеген қолымен столдың шетінен ұстай берді. Асқар белінің қатты ауырғанын сезіп, орнынан тұрды. Ә.Әл. ~ Дос көп еді, Өлді бәрі тым ерте, Күндер жетті жетегіне мұң ерте. Түндерім түр — сұры қашып сұрланып, Гүлдерім түр — қабақтарын түнерте. М.Рай.

Жазасын берді, өшін алды; сыбап салды, балағаттады. ~ Ақбала қағазына түртіп жатты. Олар сөйлеп болған соң, Ақбала шығып, бәріне жауап берді. Біреуін мысқылдап, бірін кекеп, бірін түк білмейтін қып, неше түрлі дәлелдер келтіріп, сыбағасын берді-ау! Ж.Айм. * "Ататай, болдым ғашық мұрыныңа, Көк бурыл иектегі құрымыңа. Кірпідей аяқ-қолы жиырылған, Қосылар күн бола ма тұлыбыма?", — деп әжуалап сыбағасын бергендігі есіне түсіп … С.Тор. * Несіне әбігерленесіңдер? Келе жатқан шүршіт көрінеді ғой. Үйреніскен жау алысуға жақсы, содан қорқамыз ба, сыбағасын берерміз! І.Ес. * Жәниша мен Күлше өлмелі кемпірдің қасына барып солдаттар кемпірдің сыбағасын жеткізе беріп жатыр. Ғ.Мүс. ~ «Сен қыз сабырлы болсаң қайтер еді, желіммен жапсырулы тұрған жасанды сақалды біле тұра неге жұласың, ал сен болсаң соған бола ашу шақырып былапыт сөз айтып сахнаны басыңа көтеріп тәртіп бұзып, масқаралық істедіңдер» деп ойыннан соң Ақтан мен Дүйсенбі ол екеуіне де дүрсе қоя беріп, сыбағасын беріпті. Ш.Рах.

Келбет-кейпі ызғарлы. ~ Кезігіп тізімдегі Қорқытқа да, Дәптерді ашып оқып қорытқанда, Моладан бірақ ырғып қашты Қорқыт, Қорқытта қала ма ақыл қорыққанда? Көр анау, қараңғы, ызғар сұры суық, Кереге, босаға, жоқ шаңырақ, уық. Бірдеме сияқтанған жын мекені, Кім барам дейді еркімен жақын-жуық. БС. "Қорқыт".

Қолына тиді, меншігіне өтті, олжалы болды. ~ Сонымен жер аз-ақ кісінің сыбағасына тиді. Бәрінен көп алған Үшаяқ болды. Өзге жер алғандар жерлерін қара бидайға, мәуелі жеміске, аюдың терісіне, балыққа сатып, диқаншыларға берді. Ж.Айм. ~ Өйткені мұның сыбағасына тиген қонақтар алыс елдің адамдары болғандықтан, бүгін тарамайды. Ендеше кешкі сыйына тағы әзірленіп тұру керек. М.Әу. ~ Өз аулының сыбағасына тиген отыз қойды айдасып келген. З.Шүк. ~ Жанына жақындап келген бөрте шыбышқа құлағын жымырып, тіс ақситты. Байғұс сыбағасына тиген бір уыс сояу шөпті қызғанғандағысы. Ш.Мұр.

Тұрлауы жоқ, алдамшы, опасыз өмір д.м. тағдырға налыған адамның жан қыжылын, өкпе-зарын білдіреді. * Сұм дүние сылаң етіп, көптен өтер, Сау қалғанның көбісі ертең бітер. М.Жұм. * Е, сұм дүние, қу өмір-ай десеңші! Бірақ әлі үміт үзбей келеді – осы оң қапталда бір жол болуы керек қой. Ақыры айтқаны келді. Ш.Айт. * Қайран бауырларым-ай, әр қайсысы ертең бір-бір отаудың иесі болып, қазақтың бір-бір шаңырағын көтеретін еді. О, жалған, опасыз, сұм дүние! — деп Нұрқалық егіліп кетті. Б.Қыд. * Ой, дүние-ай! Баянсыз, сұм дүние. Кеше Алтынмен құшақтасып жатқанда менен бақытты жан жоқ еді. Бүгін енді менен сорлы, менен бақытсыз жан және жоқ. Б.Соқп.

Қорғансыз, тірі жанға керексіз; есепте жоқ д.м. ~ Сұрауы жоқ, иесі жоқ, тегін дүниенің ту- талақайын шығарып, әне- міне дегенше тып- типыл етті. Қ.Жұм. ~ Қара халықтың сұрауы жоқ деме, төре. К.Сег. ~ Өзім қазақ болсам да, соңымнан қалмаған қаңғыбас- босқындарға ашуланғаным соншама, шаужайыма жабысқан, көзі үңірейген аштарды қамшымен сабап, қылышымның дүмімен ұрып, қасыма жолатпаймын. Оларды атып, өлтіріп тастасаң да сұрауы жоқ еді. Е.Айғ.

Опасыз дүние; баянсыз өмір. * Ш ы н а с ы л Шықпаймын, бірге болам елімменен, Аулақ бол азғын етпе көбіңмен. Берсеңші ер өлімін қор еткенше, Сұм жалған бұл өмірге келдім неден? М.Әу. * О, дүние! Опасыз сұм жалған! Асылы, айналайын, атабаба мал соңында қоңын күн тесіп жүріп те көкірегі көп нәрсені сезген ғой. Солар еді ғой "өткен күнде белгі жоқ" деген. Ә.Нұрп. * Асықпай, жайлы көрде тек Ойланарсың мүмкін сен: Сұм жалғанда өмір деп Адам нені түсінген… І.Ес.

Көңілінен шықты, жөнін келтірді. ~ Суға сол ылди болса бітті, жүре береді. ~ Қалауын тапса, қар жанады”, “Сұрауын тапса, адам баласының бермесі жоқ” деген ең барып тұрған құдай ұрған сөз осы. Сұрауын табамын, қалауын табамын деп қорлықпен өмір өткізгенше, малды не жерден сұрау керек, не аққан терден сұрау керек қой”. Абай. ~ "Әділ би сұрауын тапса, айуан куәлік береді» деген үшінші сөз туды. Төленің бұл билігі оны әділ би деп атандырды, осыдан бастап мұқым елге даңқы тарады. БС. "Төле би…" ~ «Қалауын тапса қар жанады, сұрауын тапса сараң мырза болады» деген емес пе. Сұрауын таптық, мына сараң жотаның бермесін алып отырмыз» дегені әлі есімде. К.Қаз. ~ «Алдырған алабұртып, анасының қойнын ашады» дейді қазақ мақалы. Біз қонысымыздан қосақты жылқы алдырып, ешқайдан сұрауын таба алмай қалған едік. С.Бег.

Қулар мен арамдардың күні туған қу заман, азған-тозған уақыт д.м. * Ол бір сұм заман еді: күндерден күн өтеді, қалғанымыз күн өткен сайын жұмысты көп етеді, ішерге тамақ түкі-жақы жетеді. Ж.Айм. ~ Орынды болдың орасан Мың жылқының қауындай. Көпке пайдаң көп тиді Көктемдегі жауындай. Жерілмей қалды жеңсігің Жаңа піскен қауындай. Көре алмай қалдым өтерде, Елестеп кетің сағымдай. Өте шықты сұм заман Бәйге атының шаңындай. Адыра қалды ақ ордаң Иесіз қалған ауылдай. А.Байт. "23 жоқтау". ~ Сара Біржанмен таласпай, ағасы Есенбек қажыға сөз сөйлейді. Бұл сөз Сараның: зорлықшыл, қалыңмалшыл, әйел теңдігін табанына басқан қанаушы тапқа, үстем заманға айтқан үкімі, сұм заманның қара күйесін, сол заманның өз бетіне жағуы тәрізді. Есенбек қажыға Сара былай дейді: Адамға жол бермеген қайран тілім, Күні өшіп, қор боп өтті-ау, қызыл гүлім, Сіздерден ұялғаннан үндемеуші ем, Есекке қосақтаулы өтті-ау күнім. С.Мұқ. ~ Алдыңнан жүз көрініп бұлғақтайды, Ет кетіп қалған сүйек қу тақтайды. Ант ауып, азып туған сұм заманда, Пендеге жүз деген жас ұстатпайды. Сегіз Сері. Бұ жалғаннан өтеді кім басы аман?! Бізді билеп иледі өткен заман! Жеңсікшіл елдің жетпей ақтағанын Желөкпелік ұқтырды шын деп маған! Жағдайсыз сұм заманмен өмірім өтті, Ғашықлық, нем бар еді қыспай к…ті?! Ерік, ықтияр өзінде жоқтығынан, Не жаудыр көз қуса боп, қыршын кетті?! М.Ж.Көп.

Біркелкі көңілсіз, жабырқау күйде өтіп жатқан күндер. ~ Кекетіп қал. Біздің шаң басқан сұрқай тірлігіміз мынау. Есіңнен танып білмей жүрген шығарсың? Е.Абд. ~ Жарық дүние, Есігің қағылғанда, Аялдадық сәл тұрып дамылдарға. Бізге пана бола тұр, Сұрқай тірлік, Тұс-тұсынан жағаға Жабылғанда! С.Вал. ~ Көгілдір көктем – қыз бейнең. Жүрегім менің түздей кең. Сұрланған сұрқай тірліктен — Кеудемді қауып күздей дем. Ж.Әлим. ~ Сұраған аға, Сұрқайы тірлік, сұм ниет мына қалада. Сағынышыммен жаныңды жылатып алсам, Кінәламассың ініңді, … сыраға бола! Д.Қап. ~ Сөйте-сөйте құныққаны сонша кітап оқу құмарлыққа айналып бара жатты. Оқымаса бірдеңкесі жетіспей, жұмыс, тамақ, төсек үшеуінен ғана тұратын сұрқайы өмірден қашып, тезірек кітап әлеміне кіріп кетуге асығатын болды. Е.Әл.