ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Олжадан құр қалды, аузы аңқиып қалды. ~ Мынаны қарашы: мал өскен ауылда тұру өкпеме зақым болар деп иіссуы мол қалаға келдім. Сыбайласым жоқ жерде сыбағадан қағылатын әдетім, жатпендесі көп қала маған контор бермеді. Ғ.Қаб. ~ Сәуле… Өкініш қана қырнайды. Сары майдай сақтағанының дәмін тата алмағаны аянышты– ақ. Сыбағасынан қағылып жүретін қандай ашықауыз жетім несібелі мүсәпір еді. Әйтпесе ғой Сәуленің қызығын өзі көретін еді. С.См.

Бет әлпеті үрей шашып тұрған, қаһарлы адам туралы. ~ Ойлайды: «Тақсыр, кеше гөр! Қозым келсе екен бұл жерге, екеумізді қоса жесе егер, жарар едік-ау бір жемге…» Жаутаң көз қойды жаншып жер құлқыны – құдық, сұсты жүз. Мықшиған сайын әлсіздер мылжалай түсер күштіңіз. Ф.Оңғ. ~ Шатынай жарқыраған шаралы көз, ызғар түгі түксиген сұсты жүз, бүркітше үңірейген биік қабақ, ашулы жолбарыс түгіндей тікірейген қас пен мұрт қаһарланған әзірейілдің өзі жетіп келгендей үрейлендіреді. Қ.Шаб. * Салбыраған сызды аспан, түнерген сұсты жүздер қорқыныш шақырып, кеудесінен итергендей. Т.Сәу.

Бұйырып тұрғанға қолы жетпей қалды. ~ Ерні жұқалау бір сұқым жігіт жамбасты тұтамдап, майын бармағымен бүркітше басып ұстап алыпты. Табаққа жұқалап кеседі де, өз аузына келгенде, түйеге асататын жемдей-ақ түйіртпектеп тастап жібереді. Аузына түк жұқпайды. Соған қараймын деп Қартқожа бір-екі алатын сыбағасынан құр қалды. Ж.Айм. ~ Осы үйде қазан өтерілмегеннен бері Сырттан да сыбағасынан құр қалып, іріген сүт, ашыған айранмен ауыз шайқап жүрген. Қ.Ысқ. ~ Жалпы, мұндағы қазақтарға тиісіп жатқан ешкім жоқ. Қазақтар өз сыбағасынан құр қалмайтын сияқты. Ш.Мұр.

Айбат шеккен, суық, қахарлы көзқарас. ~ Жүрсең ғой тек сөлді сор жүгін артып, Кешегіден салмағы бүгін артық… Зұлымдықты қайтерсің, сенен басқа Таппағандай сұсты көз сұғынар түк?.. Х.Ерғ. ~ Менің сыртымнан сөз айтып жағама жармаспақшы болыпты, — деп кешірім сұрағандай, үй иесіне ишара білдірді де, қонаққа сұсты көзімен өңменінен өткізе қарады. А.Өт. ~ Тәтем дегенде әкемнің сұсты көзқарасы келеді. Қалай сұранам? Тәтемнен қатты қорқамын ғой? Бәрібір ешқайда жібермейді де. Ә.Ысқ. ~ Байсалдылығынан жан түршіктірерлік бедірейген көздерді, алдамшы сиқыр жүздерді, картаның шетін қайырғанда оны жеп жіберетіндей сұсты көзқарастарды сіз нәлет жауғыр осы бір сағатта кездестіресіз. О.Бальз.

Жалғыз ілікті, салт басты сабау қамшылы бойдақ күйдегі тірлік. ~ – Райжан-ау, малы аз ба бұл ағаңның, Мен тұрғанда басыңды құрап алғын. Сыбай-салтаң жүрістен не шығады Бір қайырын көрсеңші мына малдың. Ұ.Есд. ~ Ол кезде сыбай- салтаң жүрісі өзіне ұнайтын, тіпті баласының боғына тайып-жығылып жүрген құрбы-құрдастарын көрсе жирене қарап, өзін солардан екі елі болса да артық санайтын. Қ.Түм. ~ — Губернатордың қызына топырлатып нөкер ертпей, күймесіз, зембілсіз, сыбай-салтаң жүрген жараспайды. М.Серв.

Айбарлы келбеті, қаһарлы қас-қабағы жауының құтын қашырды. ~ Аруағы қашты кәпірдің, Сұсы басты батырдың. Болдырған соң Тарланға, Қаһары келді бақырдың. "Ер Тарғын". ~ Еркін жұмыс істеп, ел қатарлы жүрем деген ойын мына жатқан аюдай жігіттің сұсы басып кетті. С.Жүн. ~ Күрескенде қар жауып қабағынан, еш адамды бетіне қаратпады. Ерен тұлға еріксіз сұсы басты, дірілдетті, талайдың түсі қашты. Б. Ысқ. ~ Тіріліп келген Тәуекел мен Қияқтың сұсы жеңді ме, кейін қарай қаша жөнелген лашкарлар көрінді. І.Ес. ~ Бұрындықтың осынау ызбарлы сұсы жеңді ме, батырлар тақа таямай сойыл жетпес жерге келіп тоқтады. І.Ес. ~ Көкірегін ақынның мысы басып, Мысы басып, тәкаппар сұсы басып: — Мүмкін емес, — деді ол дір-дір етіп, Мүмкін емес, — деді ол түсі қашып. М.Шах.

Айбаттырақ, сұстырақ. ~ Өткен жаққа мойынын бұра алар ма Уақыт тығыз, шаршаған халық әрі, Болашаққа қарауға қысыласың Жиырмасыншы ғасырдың сұсы басым. Ф.Оңғ. ~ Сансыз мүрде көмусіз қалды, сайын дала қан сасыды. Таян хан да, Күшлік хан да күші мен сұсы басым жау қолынан күйрей жеңіліп, Алтайдың Арай асуын, Тарбағатайдың Етікші биігін асып, қансыраған қаралы халқын бастап батысқа қарай бет түзеді. Д.Рам. ~ Таңға жақын талмаусырап жатып көзі ілініп кетіпті. Ауыздығымен алысқан ақбоз арғымақпен әкесі Құнанбай келді. Әбішті мінгестіріп алған. Қабағы қатыңқы, сұсы басым. Атасын көрген Мағауия жүгіріп келіп, әй-шәй жоқ, артына қарғып мінді. Д.Рам.

Жүзі суық, қорқынышты, зілді. ~ Мына тірліктің опасыз бейнесінен хабар бергендей. Сұсы жаман шындықты сыбырлап айтқандай. С.Елу. ~ Бағана көңіл аудармады ма, әлде жылы үйде біраз отырған соң әрленіп кетті ме, көз тоқтатып қарап еді,өкілдің сұсы жаман екен. М. Қан. ~ Сен бұл үшеуінің пиғылын сезген шығарсың. Өздерінің сұсы жаман. Сені жазатайым етпек. Т.Жұр. ~ – «Ал аттанамыз!» деп айбындап, жібер бізді деп тақымдап тұрғандар бұл хабарды естігенде тоқырап, тосаңсып қалды. – Сұстары жаман, — деді Мақаш, өз үрейін жасырмай, біздің жаққа да соғар ма деп қорқам! Ш.Рах.

Жүзі ызғарлы. ~ Құйрық жалы келте, аяқ-мойны, бар бітімі келте, доғал "Танабай торымен" аяндап келе жатқан қарттың еңселі сұрқы тым суықтау екен. Ә.Тар. ~ «Өйбу, жетімегім-ай, келе ғой!» дейтін кім бар? Мұндағы жұрттың сұрқы бөтен, суық. «Оу, балақай, кім¬сің, неғып жүрсің?» деп қайырылар сыңайы жоқ. Т.Сәу. СҰРҚЫН ҚАШЫРДЫ

Жүзінің айбары, кәрі, ашуы тарады. ~ Қоңыр жүздің бір — ақ түнде әжімі қоюланып, кескіні қашқандай әсер етті Жоламанға. Бұрынғы сұсы жоғалған бұйығы реңі ұнамай қалды. С.См. ~ Сосын жалтақтағандай көз астымен бір қарап алды да, қарсы алдын-дағы сұсы қайта бастаған адамның өз райына көнетінін сезгендей сөз бастап кетті. Қ.Түм.