ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Денесінен жан кетіп, қимылсыз қалды. * Дәркембай енді сұлық түсіп, жым-жырт көз жұмып қалды. Үзіліп бара ма, жоқ арыз, өсиет айтамын деп әлсіреді ме, білу қиын. М.Әу. * Кеуде тұстан кірген қос сүңгінің сабын сығымдаған Кенесары жанары сөне бастаған көзін төмендегі Қалиқұлға қадап: – Көрдің бе, тексіз ит, мен өліп бара жатқанда да сендерден найза бойына биік тұрмын, – деп қан көбік басқан езуін тартты да, сұлық түсті. С.Әбік. * Жаңағы жұлқыныс жоқ, бір ышқынып қасқыр сұлық түсті. Нұрымның сол қолы қасқырдың тамағында қатып қалыпты. Б.Қыд. ~ Осыдан біраз күнгі ұзақ сабылыстан тынышы кеткен өлке де, мазасы қашқан табиғат та бүгін "уһ" деп сұлық түскен тәрізді. Салыңқы рең, маужыраған өлі тыныштық бар. Қ.Ысқ.

Артынан іздеушісі болмады, із-түзсіз жоқ болды. ~ Адам өлімінің сұраусыз кетуі қандай адамшылық статьясына сиятынын білмедім. Б.Қыд. ~ Ақын ем атым шыққан мен Кемпірбай, Алдыңа іздеп келген бүгін міне. Тап бердің келген жерден қылыш ала, Сұраусыз кетер деме өлсе құны. Кемпірбай а. ~ − Қайран Ақмаңдайжаным-ай! Артында ызғындай елің, арыстандай арпылдаған әкең қалғанда не көрдің? Сұраусыз кеткенің бе? – деп ақырып-ақырып қояды. Ә.Кек.

Қатты назаланып, теріс батасын берді, қарғады. ~ Мырзабек жақындай бергенде кемпір жаулықты жұлып қолына алды. Екі бетке тырнақты салып жіберіп тіліп тастады. Мырзабек «апа, не болды? деуіне қарамай, омырауын жыртып жіберіп, тозған торсықтай екі емшегін шығарып алды да, көкке сауып: «Көк көкаршын, көкаршын, Көкке жаяр құлашын. Мені бүйтіп жылатқан, Мендей болып жыласын!» — деп дауыс қылып көшені басына көтерді. Сөзін «тумай кет, тумай кет, ақ сүтімнен садаға кет, кешпеймін ойбай, кешпеймін». «Тоғыз ай, он күн көтергем, Көтерген екем бекер мен! Сүйткен құлыным мынадай, Енді қалай етермін!» деп жылады ол. Екі емшегін қолына ұстап, сүтін көкке атқан кемпір, жалынған баласының сөзін құлағына ілмей бозарып талып кетті. С.Мұқ. ~ Қаламқас (мұңайып). Жер аударылайын деп жатқанда мен қалып, жара үстіне у болып төгілуімнің мәні қалай болады? Олардың белін сындырып, анамның ақ сүтін көкке сауғызып, кетпес кекті батасын қалай жүктеп қалам? Құлынын тепкен құландай жүректеріне мұз құйып, қалай қаңғытып жібере алам? Т.Жар. ~ — Ақ сүтін көкке сауып тілеген анаңның, сақалынан сорасы ағып еңіреп, намазға жығылып, құлшылық еткен әкеңнің тілеуін Хақ тағала шын берген екен. Тура сол Жәнібек шабарманнан айнымайсың. Бар мінез, бар қылығың сойып қаптағандай! С.Жүн.

Ашкөзденіп, телміре қарады; сұқтанды. ~ Ол қостай қоймаған соң, әйеліне бұрылды. Гүлайым, бетіне қызылы теуіп бас изеді де, күйеуінің иығына басын сүйеп қойып Саттарға сұғын қадады. С.Ел. * Чернов деген Колчак генералының жер қайысқан көп әскері Орскіні алып, ендігі сұғын Ақтөбеге қадап, қазақ жеріне қалыңдап кіріп келе жатқаны рас», – деді. Ә.Нұрп. ~ Ол кептердің сүйкімді балапандарына сұғын қадап, «Үшеуінің сүйегі жас шеміршек қой, бұлардың еті қандай дәмді екен!» деп ойлап жүріпті. ҚЕ. * Қонаққа барғанда көз демекші, есіме ауылдағы бір досымның жеңгесі түсті. Сол жеңгейдің сүйегіне сіңген бір әдеті болды. Қай үйге барсын, танысын-танымасын ұры итше үй-ішін сыпыра тінтіп, дүние-мүккамалын түгелдеп, сұғын қадамай шықпаушы еді. Ж.Аязб. ~ Бірақ, бұ жолы іштей таңырқағаны бала күннен бірге өскен Ждақайдың, Хансұлуға еркексіп қарау миына да кіріп — шықпаған неменің енді кеп табан астынан сұғын қадай қалғаны еді… С.Ел. ~ Ашқан балы қате кетіп көрмеген, қырық бір құмалақтың тілін білетін, діні де жат хотын малшының әйелі Еркезаяның аузынан шыққан сөзге бұлар қашан да имандай сеніп, айтқанына көнетін, көнбесе киесі, қасиеті атар, қарғысы тиіп, сұғы қадалар деп қорқатын. Ш.Рах.

Өзін кінәлі сезініп, жалтаң қақты, жүні жығылды, сүмірейді. * Айдын Иванның тобында сүтке тиген күшіктей болып екі ай жүрді. Өзінен әлдеқайда күшті пысықайлар ортасында бетегеден биік, жусаннан аласа еді. С.Дос. * Су ағатын сайсаланың бәріне тор жайып шаңқылдап казак орыстың тұрысы анау. Шығыста қара бурадай шабынып қалың жоңғардың тұрысы мынау. Бәрінің ортасында өз қонысында өзі сүтке тиген күшіктей боп қазақ жүр. Ә.Нұрп. * — Тый көз жасыңды! — деді,- Мына Қанатымды бауырыңа ал. Өзіңе тапсырам, ана Көктаспаң сүтке тиген күшіктей ғып жүрмесін, Онда екі дүниеде ырза емеспін. Көкесінің сол сөзі есіне түссе ноқталы құлындай тыпыршиды. Н.Сер. ~ Қазақша білетін орысым әлгі қатынды ала көзімен атып жіберді. Сол-ақ екен, ол сүтке тиген күшіктей сүмірейіп бөлмеден шыға жөнелді. К.Қаз.

Нәпсіқұмарлық, ойнастық, жеңіл жүріс. * Өз балам деп, Айкүмістің баласы деп ілгейсің көзіңе. Сұйық жүріске шатылған әйел, ердің қайсысы болсын баланы бала деп білер ме! Қор болмасын сол сәби… Ғ.Слан. * «Бетховен сазы жалаңаш сезімді оятады, жастардың сұйық жүріске түсуіне сеп, Шекспир пьесаларының желісі желбуаз өтірікке құрылған, таңдай қағып тамсанатын түгі жоқ, ортақол ғана жазғыш». Мәс — саған! Д.Досж. * Бексұлтан бастық болғалы Назеркенің сұйық жүрісі тым жиілеп кетті. С.Дос. * Нәресте шала туып, шетінеді. Содан кейін мұның сұйық жүрісінен секем алған әйелдер сырт айналды. Есесіне еркектер айналшықтайтын болды. Талай құрсақ көтерді. Ү.Жәл. ~ Анау жазығы жоқ сәбиді көзіңнен таса қыла көрме! Өз балам деп, Айкүмістің баласы деп ілгейсің көзіңе. Сұйық жүріске шатылған әйел, ердің қайсысы болсын баланы бала деп білер ме! Ғ.Слан. ~ Көрінбей өз жайына жүріп кетті, ондай сұйық жүріске өзі де епті. Жігіт болсаң, әнеки, осындай бол, Түн болған соң Бануды алып кетті. БС (89 Т.)

Тойып алып, маужырап, монтиып ұйықтап жатқан марқа секілді. ~ Бүктетіліп жатқан бел Сүтке тойған марқадай. Бұйра қою қарағай Белге біткен шалқалай. Су жеп қойған жұмыр тас Түйір-түйір малтадай. Арнада өзен қылықты Қылмаңдаған қалқадай. М.Жұм. ~ Көрген сайын Жәкеңді Күліп қайттым жадырап, Сүтке тойған қозыдай Бөгіп қайттым маужырап. Кенен. ~ Сол Көбейсін жасында өте сүйкімді, өзінің былдырлаған балдай тәтті тіліне кімді де болса күлдірмей қоймайтын, шашы тас бұйра. Сүтке тойған қозыдай томпиған бала болды. Ү.Жәл.

Сұқтана, тіміскілей, ішіп-жей қараған адамның көзқарасы. ~ Жұрттың сұқ көзі ылғи маған қадалатын сияқты, кейбір әйелдердің соңымнан сыбырласып қалып жатқандарын көріп, кірерге тесік таппай, жүрісімнен жаңылам. Т.Ахт. ~ Жуынып болып, сүртініп жатқанмын, кенет ту сыртымнан сұқ көздің қадалып тұрғанын сезіп, селт ете қалғанмын. З.Нұрт.

Қалғып-мүлгіп, сүлесоқ күйге түскен адам хақында. ~ Сөйтеді де, басын ойға, арманға, қиялға толтырып, онсыз да қатпар- қатпар әжім арасына кіріп кеткен жымысқы қысық көзін бір жола жұмып жіберіп, бірге оқитын қатар-кұрбыларының ортасында сүтке тойған мысықтай пырылдап, қалғып отырады. З.Қаб. ~ Оның сүтке тойған мысықтай құнтиған, құлпырған сағатын көргің келсе, шаршы топқа шақырып алып: «Ал, Мыршеке, бүгінгі әңгіме былай, кәне, осы туралы ой-пікіріңді ірікпей бір көсіл!» деші, жоқ мұрты тікірейіп, жоқ сақалы шошаңдап жөнеледі бағана. Ғ.Қаб. ~ Бағдад шаһарынан келген шайқы, шілдей арық, қу мұрт, ақ сұр кісі Арыстанбаптың шырақшысы отыр. Пайғамбардың үрім-бұтағы көзін ашып-жұмып мүлгіп қалған. Сүтке тойған мысық іспетті. З.Шүк. ~ Бірақ әріптес әпкелер бұл жолы әдепкі әдеттерінен жаңылыпты. Сумкадан шыққан зәру заттарға сүтке тойған мысықтай сүлесоқ қана көз тастайды. Н.Ақ.

Көзі өтті; көз тиді; дұшпан көзіне ілікті. ~ Бүгін барлап бақылаушылар көбірек шығуы мүмкін. Ол үкімге қарсы пиғылдарды іздер. Ал, сен ондай сұқ көзге шалықпаған жағдайда да бұл, нахақ өлтіру ғой, идеяңа дақ түсуі мүмкін. Қ.Шабд. ~ Өзгелердің сұқ көзі, өсек сөзі тимесе екен дейсің. Шын жүрегіңмен осынау достықтың жібі үзілмегенін қалайсың. Ә.Ысқ. ~ Бірінші әйел: — Иә, кештетіп жүріп сұқ көздерге ілініп қалармыз. Қайтайық. Кетеді. Құдық басында Көкетай мен жеңгесі. О.Көш..