ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Әбден қартайып, құр сүлдесі қалған қария. ~ Жалғыз қызын, өнерпаз перзентін сүймеген кісісіне, сүйегі саудыраған шалдардың біріне өз қолынан ұзатып жібереді. Қ.М.-Әли. ~ Кеше түс ауа мұның үйіне сүйегі саудыраған қақпыш шалды — орталарына алып, бір еркек пен бір әйел жетіп келді. Ә.Қай. ~ Жап жаңа құдалары да жайнаң қағып, сүйегі саудыраған шал да, мұртты құда мен қызыл келіншек те тос сайын тартынбай ішіп, кемпірдің сандығында көптен бері қамалып жатқан тәуір арақты да таусып тастады. Ә.Қай.

Арына өшпес дақ түсті; намысы тапталды. ~ "Тек солардың табасына қаламыз ба, бірде болмаса бірде бетіңе салық қып, сүйегіңе таңба бола ма деп, артын ойлағанымыз болмаса…"— деген сөзге әкеп тіреді. Ж.Айм. ~ — Жігіт екесің, шырағым… Бұл барлық қазақтың елдігіне тиетін, намысына шабатын жұмысы. Не сүйегін аршитын, не сүйегіне тағы бір қара таңба басатын жұмыс… Ғ.Мүс. ~ " — Ол кім-әй! Руымыздың сүйегіне оңбастай ғып таңба салған? .. әкеліңдер алдыма сүйреп! — деп пәрмен береді. Д.Досж. ~ ~ Балақтан тартқан итті төске шығармай, осы жолы Тұрсынның сүйегіне таңба салса, ел бетіне қалай қарар екен деп, көңілі толқып, шамырқанып қояды. Б.Тоғ.

Әбден қартайған адам туралы, сүлдері ғана қалды, жасы келіп солып, қуарды. ~ Түсінбеймін. Өкпеңде сыз бар деп мені жаратпай тастады. Құдай біледі, мен тап анау Сүйелбайдан гөрі мықтымын. Сүйегі саудыраған шіркіннің қасында мен дегенің балуан емеспін бе, – деп күйіп-піскен Мұхит мұңын шаққан. С.См. ~ Ал ауылда шоқша сақал шалдар мен кимешек киген кемпірлер көше сайын еріп жүреді-міс. Өздері тістері қаусап, сүйектері саудырап мәлкілдеп жүргеніне қарамастан кіл қылжақбастар. Енді ше! Қолдары бос, төбеге түкіріп жатып пәленше сом пенсия алады. М.Қаб. ~ Марқұм әкесі сонау жылдары сойып тастамап па еді? Саудыраған сүйегін ауыл иттері тасып кетпеп пе еді? Сары серке… соның дәл өзі… тіріліп кеткен бе, зәнталақ! Н.Сам. ~ Мұның бәрін санасақ, Сегіз болды, ей ханым. Қаусаған жақ, иек бар, Саудыраған сүйек бар. Ауыл алыс жол болды. С.Ақт.

Қатты қорлады; намысына тиді. * Ақынның кекесіні сүйегінен өтті: — Түбі сені жеңемін дейсің ғой… Жеңіп тұрып та жеңілуге болатынын білмейсің-ау, сен. Аяр жеңімпаздың даңқы — алыс, сүрлеуі — қарғыс! С.Әбік. ~ Әрі-бері уақыттан соң санасы сауыққандай болып, Ваня-кочегардың сөзі сүйегінен өтіп, сұмдық бір сұрапыл сезім билеп алған еді. А.Алт.

Намысы қозды. ~ Бұларды көріп тұрған бұрын чиновник болып, тозған шал «киргизбен» ыржаңдасып тұрған орыс қызына кектенеді, сүйегі сынады, жерге түкіреді. Оның қасындағы кемпірі қолындағы сапты көзілдірігін көзіне қойып Мәмбеттерге қарайды. І.Жанс.

Немкетті, шын көңілден шықпаған, дәм болсын айтыла салған сөз. ~ «Тергеп алып, білгеніңді қыл» дегенді, аяқтап келгенде әрқайсысы да бір-бір қайырған-ды. Бірақ бұл сөздері — сүйей салды. Бағанадан бергі сөзде Құнанбаймен аралары арбасып боп, айтыспай-ақ іштей жер танысып қалған. М.Әу. ~ — Көре қалдық күшін!.. — деп біреулердің зығыры қайнайды. — Қойсайшы, бала, байланысып қайтесің, — деп біреулер күрсініп, сүйей салдылау қылып ақылын айтқан болады. Б.Майл. ~ Трестен «орнынан алу керек еді, жоспарды жосылтып орындағаны ескеріліп…» деген сүйей салды бұйрық келді. Сонымен айран ішкен құтылып, шелек жалаған тұтылып шыға берді. Б.Қыд. ~ Әлдекім қарап отырғанша ермек болсын деп әңгіменің шетін қылтитса, оны хоштап іліп әкететін ешкім жоқ: “е, солай ма еді” дегендей нәумез, сүйей салдыдан арыға бармайды. Т.Сәу. ~ — Бұл өзі я әрі, я бері емес, көңілге тимейтін, сырт көзге еленбейтін сүйей салды сырғытпа сөз. Баяғыда су жұқпас сері жігіттің аузынан естіген едім. Ай, өзі де жүрген жұпар кіндік болатын. Д.Дос.

Тәрбие көрген, текті, әддепті. ~ Сүйегі сыпайы, мінезге берік кісі зайыбының сөз төркінін жаратпады, кондукторға «шай әкел» деп жарлық жасады. Д.Досж.

~ Сонда Ахмет: – Сен де хан тұқымысың, мен де хан тұқымымын. Аталарымыз алыстан қосылады. Екеуміз жақындап сүйек алысайық, – депті. – Алыссақ алысайық, – депті Шыңғыс. С.Мұқ.

Жаны ауырды, тұла бойы тітіренді. ~ Байбөрі осылай деп жүрді жылап, Құдайдан күні-түні бала сұрап. Сүйегі сырқырайды Байбөріге, Бұл сөзді есіткен жан салып құлақ. "Алпамыс батыр". ~ Бұның үй ішімен ботадай боздап, бейіт басында да қатты күңіреніп жылағанын көргенде, тірі жанның бәрінің сай-сүйегі сырқыраған. М.Әу.

Асығыс, төтенше жағдаймен жүру туралы. * — О, не дегеніңіз? Бір қонбай Раушанжанды қалай жіберем? Сөзге енді Раушан араласты. — Апа, біз суыт жүрміз. Уақыт жоқ, — деп шешесін азғырып көріп еді, ол безілдеп аяғына отырғызбады. З.Шаш. ~ Қаракерей Қабанбай мінген «Қубасты», Көргендер талай таңырқап қарап шуласты. Ай жарым суыт жүргенде жетер бабына, «Қубастай» тұлпар қазақта қайтып тумасты. К.Сал. ~ Ей, жолаушы, жолың болсын әлдеқайда асыққан, Сыңайың бар суыт жүріп, келе жатқан қашықтан. Н.Айт.